Wykonywałeś ten zawód? 14. emerytury nie dostaniesz, mimo lat składek

Wrzesień to w Polsce od kilku lat stały termin wypłaty czternastej emerytury – dodatkowego świadczenia, które trafia na konta milionów seniorów bez żadnego wniosku, automatycznie razem ze zwykłą emeryturą czy rentą. Większość uprawnionych nie musi robić nic poza czekaniem na przelew. Jest jednak wąska grupa osób, dla której ta automatyczność nie zadziała w ogóle – nie dlatego, że przekroczyły próg dochodowy, tylko dlatego, że wykonywany przez nie zawód z definicji wyklucza je z systemu, w ramach którego świadczenie jest przyznawane.

Ci seniorzy nie dostaną 14. emerytury. Przez lata pracowali i płacili składki, ale formalnie żadnej emerytury nie pobierają

Czternasta emerytura działa na mocy ustawy z 26 maja 2023 r. o kolejnym dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1407), która przyznaje ją osobom mającym ustalone prawo do świadczeń enumeratywnie wymienionych w jej art. 2 – między innymi emerytur i rent z systemu powszechnego, emerytur rolniczych, świadczeń przedemerytalnych czy rent socjalnych.

Sędziowie i prokuratorzy przechodzący w stan spoczynku formalnie nie otrzymują żadnego z tych świadczeń – zgodnie z ustawą z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2001 r. nr 98 poz. 1070) oraz ustawą z 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177) przysługuje im nie emerytura, lecz uposażenie w stanie spoczynku – odrębna instytucja prawna, finansowana i regulowana poza powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych. Skoro ustawa o czternastce mówi wprost o emeryturach i rentach, a nie o uposażeniach, ta grupa zawodowa nie mieści się w katalogu uprawnionych, niezależnie od wysokości pobieranego świadczenia i długości przepracowanych lat.

To rozróżnienie bywa mylące, bo z zewnątrz uposażenie sędziego czy prokuratora w stanie spoczynku funkcjonuje bardzo podobnie do emerytury – jest wypłacane co miesiąc, zastępuje wynagrodzenie z okresu czynnej służby i pełni tę samą życiową funkcję. Prawnie jest to jednak zupełnie inna kategoria, wynikająca ze szczególnego statusu władzy sądowniczej i prokuratury, a nie z składek odprowadzanych do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawodawca, projektując kolejne dodatkowe świadczenia roczne, konsekwentnie ogranicza je do systemu powszechnego i systemów mundurowych, nie rozszerzając katalogu o świadczenia sędziowskie i prokuratorskie.

Obok tej grupy są jeszcze dwie inne kategorie wykluczone z góry

• Sędziowie i prokuratorzy w stanie spoczynku nie są jedyną grupą pozbawioną czternastki niezależnie od wysokości dochodu.
• Świadczenie nie przysługuje też osobom pobierającym tak zwaną emeryturę olimpijską, przyznawaną wybitnym sportowcom na odrębnych zasadach, poza standardowym systemem emerytalnym.
• Trzecią kategorią są osoby, którym na dzień 31 sierpnia 2026 roku – czyli dzień, według którego ZUS bada uprawnienia do wypłaty – zawieszone jest prawo do świadczenia podstawowego, najczęściej z powodu przekroczenia limitu dorabiania przez osobę pobierającą wcześniejszą emeryturę, która nie osiągnęła jeszcze powszechnego wieku emerytalnego. W tym przypadku wykluczenie nie jest trwałe – dotyczy tylko tego konkretnego roku i wynika z bieżącej sytuacji zarobkowej, a nie z samego rodzaju pobieranego świadczenia.

Reszta seniorów traci czternastkę stopniowo, a nie od razu

Dla wszystkich pozostałych uprawnionych czternastka w 2026 roku wynosi maksymalnie 1978,49 zł brutto – dokładnie tyle, ile aktualna najniższa emerytura – i przysługuje w pełnej wysokości osobom, których świadczenie podstawowe nie przekracza 2900 zł brutto. Powyżej tego progu działa mechanizm „złotówka za złotówkę”: każda złotówka emerytury ponad 2900 zł pomniejsza czternastkę o złotówkę, aż do momentu, gdy wyliczona kwota spadnie poniżej 50 zł brutto – a to następuje przy świadczeniu podstawowym w okolicach 4828 zł brutto. Osoby przekraczające ten pułap dochodowy nie dostaną czternastki nie dlatego, że są z góry wykluczone, tylko dlatego, że matematyka mechanizmu redukcji sprowadza im świadczenie do zera.

Wypłata nie wymaga żadnego wniosku i trafi na konta razem ze zwykłym świadczeniem, w standardowych terminach wypłat: 1., 6., 10., 15., 20. i 25. dnia miesiąca. Osoby, które chcą zwiększyć kwotę netto otrzymanej czternastki, mogą złożyć do ZUS oświadczenie na formularzu EPD-21, rezygnując z pobierania zaliczki na podatek dochodowy od tego konkretnego świadczenia – dla osób z niższymi emeryturami, mieszczącymi się między płacą minimalną a około 2490 zł brutto, różnica na rękę może sięgnąć nawet 225 zł. Dla sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku ten formularz nie ma jednak żadnego znaczenia – w ich przypadku nie ma czego zwiększać, bo cała procedura ich po prostu nie obejmuje.