Prezydent podpisał ustawę. Kontrole ZUS po nowemu. Pełna dokumentacja i kontrole nawet po zwolnieniu

Prezydent Karol Nawrocki podpisał 7 stycznia 2026 roku nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która zmienia zasady kontroli zwolnień lekarskich i orzecznictwa w ZUS. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zyska prawo do wglądu w dokumentację medyczną podczas kontroli L4 oraz będzie mógł kontrolować osoby, którym ubezpieczenie już ustało. Większość przepisów wejdzie w życie po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, niektóre dopiero w 2027 roku.

Kancelaria Prezydenta RP poinformowała w środę 8 stycznia 2026 roku, że reforma ma rozwiązać narastające problemy kadrowe w ZUS oraz uprościć procedury związane z orzecznictwem lekarskim. Ustawa opiera się na 2 filarach – reformie orzecznictwa lekarskiego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oraz zmianie zasad korzystania ze zwolnień lekarskich i ich kontroli.

ZUS będzie mógł żądać dokumentacji medycznej

Najważniejsza zmiana dotyczy zakresu kontroli zwolnień lekarskich. Po wejściu w życie nowych przepisów Zakład Ubezpieczeń Społecznych zyska prawo do wglądu w dokumentację medyczną ubezpieczonego w trakcie sprawdzania zasadności L4.

Do tej pory kontrola koncentrowała się głównie na formalnej poprawności zwolnienia oraz na sprawdzaniu, czy osoba przebywająca na L4 nie wykonuje pracy zarobkowej lub nie wykorzystuje zwolnienia niezgodnie z jego celem. Nowe przepisy rozszerzają te kompetencje o możliwość analizy dokumentacji medycznej w zakresie niezbędnym do oceny zasadności wystawionego zwolnienia.

ZUS zyska również prawo do kontrolowania nie tylko osób objętych ubezpieczeniem chorobowym, ale również tych, którym ubezpieczenie już ustało. Instytucja będzie mogła żądać dokumentacji medycznej od lekarza wystawiającego zwolnienie lub od placówki medycznej.

W przypadku zasiłku opiekuńczego kontrola obejmie również ustalenie, czy w gospodarstwie domowym nie ma innych osób, które mogłyby zapewnić opiekę choremu członkowi rodziny. To istotna zmiana, ponieważ ZUS będzie mógł zbadać faktyczną konieczność korzystania z tego świadczenia.

Kiedy można stracić zasiłek chorobowy

Ustawa dokładnie wskazuje sytuacje, w których ubezpieczony może utracić prawo do zasiłku chorobowego. Dotyczy to przede wszystkim:

• wykonywania pracy zarobkowej podczas zwolnienia
• podejmowania aktywności sprzecznej z celem L4
• działań, które mogą przedłużać chorobę, na przykład forsownych podróży w czasie rekonwalescencji

Jednocześnie ustawodawca wprowadza pewną liberalizację. Dopuszczalne będą drobne, codzienne czynności, takie jak zakupy lub wizyta w aptece. Dozwolone są również incydentalne działania wymuszone ważnymi okolicznościami, jeśli ich zaniechanie mogłoby narazić pracodawcę na straty.

Nowością jest możliwość pracy u jednego pracodawcy przy jednoczesnym korzystaniu ze zwolnienia w innym miejscu – pod warunkiem, że stan zdrowia na to pozwala i lekarz wyraźnie zaznaczy to w zwolnieniu. To rozwiązanie szczególnie istotne dla osób pracujących na 2 etatach.

Lekarze orzecznicy dostaną wybór formy zatrudnienia

Reforma orzecznictwa lekarskiego ma rozwiązać problemy kadrowe w ZUS i skrócić czas oczekiwania na orzeczenia. Orzeczenia wydawane przez ZUS są podstawą do przyznania między innymi rent z tytułu niezdolności do pracy, dodatków pielęgnacyjnych czy rent socjalnych.

Lekarze orzecznicy będą mogli wybierać formę zatrudnienia – umowę o pracę lub umowę cywilnoprawną. Kluczowe stanowiska, takie jak naczelny lekarz ZUS, główny lekarz orzecznik czy lekarze nadzoru, pozostaną obsadzane wyłącznie na etatach.

Wynagrodzenie zasadnicze lekarzy orzeczników będzie ustalane na podobnych zasadach, jak najniższe wynagrodzenia zasadnicze niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych. Według resortu pracy przełoży się to na około 25% wzrost płac lekarzy orzeczników.

Ustawa dopuszcza zatrudnianie lekarzy bez tytułu specjalisty oraz rozszerza katalog osób uprawnionych do wydawania orzeczeń. W wybranych przypadkach będą to mogli robić również fizjoterapeuci oraz pielęgniarki i pielęgniarze, zgodnie z posiadanymi kompetencjami.

Jednoosobowe orzekanie zamiast komisji

Reforma zakłada wprowadzenie jednoosobowego orzekania zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji. Dopiero w sprawach szczególnie skomplikowanych możliwe będzie skierowanie ich do 3-osobowego składu lekarzy. To istotna zmiana, ponieważ dotychczas druga instancja zawsze oznaczała komisję lekarską, co wydłużało postępowania.

Zmieni się również struktura organizacyjna orzecznictwa. Zadania związane z wydawaniem orzeczeń i nadzorem nad nimi mają zostać skonsolidowane w specjalnych centrach orzeczniczych tworzonych w oddziałach ZUS. W założeniu ma to poprawić spójność decyzji i skrócić czas ich wydawania.

Kiedy zmiany wejdą w życie

Ustawa podpisana przez prezydenta trafi teraz do publikacji w Dzienniku Ustaw. Większość przepisów zacznie obowiązywać po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia.

Rok 2026 będzie okresem przejściowym, w którym stare i nowe zasady będą funkcjonować równolegle – w zależności od rodzaju sprawy i konkretnego przepisu. Część rozwiązań, szczególnie te wymagające pełnej przebudowy organizacyjnej i informatycznej w ZUS, wejdą w życie dopiero w 2027 roku.

Do czasu publikacji ustawy w Dzienniku Ustaw i upływu vacatio legis obowiązują dotychczasowe zasady dotyczące L4 i kontroli zwolnień lekarskich. Eksperci szacują, że pełne wdrożenie reformy potrwa około roku.

Co to oznacza dla ubezpieczonych

Jeśli korzystasz ze zwolnień lekarskich, przygotuj się na bardziej szczegółowe kontrole ZUS. Instytucja będzie miała prawo nie tylko sprawdzić, czy przebywasz w domu, ale również zweryfikować twoją dokumentację medyczną pod kątem zasadności zwolnienia.

Musisz pamiętać, że kontrola może nastąpić nawet po zakończeniu ubezpieczenia chorobowego. Jeśli np. rozwiązałeś umowę o pracę, a wcześniej byłeś na zwolnieniu, ZUS może sprawdzić prawidłowość tego zwolnienia jeszcze po ustaniu stosunku pracy.

Unikaj działań, które mogą być uznane za sprzeczne z celem zwolnienia. Wykonywanie pracy zarobkowej podczas L4 to pewna droga do utraty zasiłku. Podobnie forsowne aktywności czy dalekie podróże w okresie rekonwalescencji mogą zostać zakwestionowane przez kontrolerów.

Drobne, codzienne czynności są dozwolone. Możesz wyjść do sklepu, apteki czy na wizytę lekarską. Pamiętaj jednak, że granica między „drobnymi czynnościami” a „aktywnością sprzeczną z celem zwolnienia” może być interpretowana różnie.

Jeśli pracujesz na 2 etatach, upewnij się, że lekarz wystawiający zwolnienie wie o tym i wyraźnie zaznaczy w dokumencie, że możesz kontynuować pracę w jednym miejscu. To kluczowe, żeby nie stracić zasiłku.

W razie kontroli ZUS współpracuj z kontrolerem, ale pamiętaj o swoich prawach. Instytucja musi uzasadnić żądanie wglądu w dokumentację medyczną – nie może działać arbitralnie. Jeśli uważasz, że kontrola narusza twoje prawa, możesz złożyć odwołanie do sądu.

Przechowuj dokumentację dotyczącą zwolnienia – zaświadczenia lekarskie, karty informacyjne z leczenia, e-maile czy SMS-y od lekarza. W razie sporu będą one dowodem potwierdzającym zasadność korzystania ze zwolnienia.