Miliony Polaków nie oddają butelek. Co dzieje się z ich pieniędzmi z kaucji?

System kaucyjny działa w Polsce od 1 października 2025 roku i z każdym tygodniem do sklepów trafia coraz więcej opakowań z charakterystycznym znaczkiem. Rośnie też liczba zwrotów – ale rośnie również pula pieniędzy, których konsumenci nigdy nie odebrali. Co się z nimi dzieje i kto nimi dysponuje? To pytanie, które od miesięcy elektryzuje opinię publiczną, ma konkretną, ustawową odpowiedź.

50 groszy za puszkę, złotówka za szkło – jak działa kaucja w praktyce

Zasada jest prosta: kupując napój w opakowaniu objętym systemem, przy kasie płacisz więcej. Za butelkę plastikową PET do 3 litrów oraz metalową puszkę do 1 litra kaucja wynosi 50 groszy. Za szklaną butelkę wielokrotnego użytku do 1,5 litra – złotówkę. Aby odzyskać pieniądze, wystarczy przynieść puste, niezniszczone opakowanie z czytelnym kodem kreskowym do sklepu lub wrzucić je do butelkomatu. Paragonu nie trzeba – zwrot przysługuje każdemu, kto przyniesie opakowanie.

Od 1 stycznia 2026 roku zakończył się okres przejściowy. Producenci napojów, którzy przystąpili do systemu, mogą teraz sprzedawać wyłącznie opakowania ze znakiem kaucji – choć starsze zapasy bez tego oznaczenia mogą być sprzedawane do wyczerpania. Szklane butelki wielorazowego użytku weszły do systemu właśnie od 1 stycznia 2026 roku, co oznacza kolejną falę nowych opakowań na rynku.

Duże sklepy o powierzchni powyżej 200 m² mają obowiązek przyjmować puste opakowania i zwracać kaucję. Mniejsze punkty mogą do tego przystąpić dobrowolnie. Zgodnie z ustawą o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (nowelizacja z 23 grudnia 2024 r., Dz.U. z 2024 r., poz. 1911) w każdej gminie musi funkcjonować co najmniej 1 stacjonarny punkt odbioru opakowań.

Pieniądze krążą, zanim klient wróci do sklepu

Żeby zrozumieć, co się dzieje z pieniędzmi z nieodebranej kaucji, trzeba najpierw prześledzić, jak w ogóle przepływają środki w systemie. Producent napojów nalicza kaucję przy każdym opakowaniu wprowadzonym na rynek i dwa razy w miesiącu przelewa operatorowi systemu kwotę odpowiadającą liczbie butelek i puszek, które trafiły do obrotu. Producent sprzedaje napój hurtowni w cenie powiększonej o kaucję, hurtownia przekazuje go dalej do sklepu – też z kaucją – a sklep pobiera ją od konsumenta.

Andrzej Gantner, dyrektor i wiceprezes Polskiej Federacji Producentów Żywności, wyjaśnił w rozmowie z Portalem Spożywczym mechanizm rozliczeń: „Kaucja od początku znajduje się w dyspozycji operatora systemu. Firmy, które przystąpiły do danego operatora i wprowadzające napoje na rynek, mają obowiązek przekazać mu równowartość kaucji naliczonej przy sprzedaży napojów w opakowaniach kaucyjnych. Dwa razy w miesiącu przelewają środki odpowiadające liczbie wprowadzonych butelek będących w systemie kaucyjnym”.

Gdy klient przynosi butelkę i odbiera kaucję – w gotówce, voucherze lub przelewem na konto – sklep rozlicza się z operatorem, który zwraca mu równowartość wypłaconej sumy. Cały obieg jest zamknięty i ściśle regulowany. Operatorzy działają w formule non profit – żaden zarobiony grosz nie może trafić do akcjonariuszy w formie dywidendy.

Nikt nie odebrał kaucji? Pieniądze zostają w systemie

Tu pojawia się kluczowe pytanie: co z opakowaniami, które nigdy nie wróciły do sklepu? Butelka wyrzucona do śmietnika, puszka zostawiona w parku, szklana butelka, która gdzieś przepadła – wszystkie one generują tzw. nieodebraną kaucję. Pieniądze fizycznie wpłynęły do operatora od producenta, ale klient nigdy po nie nie przyszedł.

Ustawa o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi jasno rozstrzyga, co się z nimi dzieje. Jak tłumaczył Gantner w rozmowie z Portalem Spożywczym: „Zgodnie z ustawą środki z nieodebranej kaucji, które pozostają w dyspozycji operatora systemu kaucyjnego, w całości muszą zostać przeznaczone na rozwój tego systemu. Oznacza to, że sto procent tych pieniędzy pozostaje w systemie kaucyjnym. Rozwój obejmuje między innymi rozbudowę infrastruktury logistycznej opartej zarówno na automatach jak i zbiórce manualnej, infrastruktury transportowej i centrów rozliczeniowych. Za inwestycję w rozwój systemu należy również uznać kampanie edukacyjne skierowane do konsumentów”.

Nie ma więc sytuacji, w której operator – ani żadna inna firma – wzbogaca się na nieodebranych kaucjach. Operator ma ustawowy obowiązek wykazać, na co wydał środki – przykładowo na zakup konkretnej liczby butelkomatów czy rozbudowę centrów logistycznych. Jego działalność podlega nadzorowi regulatora, a warunki utrzymania licencji są ściśle określone w ustawie.

Na początku działania systemu skala nieodebranych kaucji jest z natury rzeczy wyższa niż będzie za kilka lat. Jak zaznaczał Gantner, „tak jak we wszystkich innych krajach skala takich przypadków może być stosunkowo duża” – dopóki konsumenci nie wbudują zwrotu opakowań w rutynę codziennych zakupów. W dojrzałych systemach kaucyjnych – takich jak w Niemczech, Szwecji czy Holandii – nieodebrana kaucja stanowi relatywnie niewielki odsetek ogółu środków, ale przez pierwsze lata bywa istotnym źródłem finansowania rozbudowy infrastruktury.

Polacy zwracają butelki – i wydają pieniądze od razu przy kasie

Czarny scenariusz, w którym Polacy masowo odpuszczają zwroty i finansują system kaucyjny swoją biernością, nie spełnił się. Dane z sieci handlowych pokazują, że od pierwszych tygodni działania systemu liczba zwrotów rosła dynamicznie. W samym tylko Lidlu oddano ok. 53 mln opakowań z logiem kaucji, a sieć poinformowała, że 60% wszystkich zwrotów stanowią już opakowania kaucyjne.

Dane z innych sieci potwierdzają trend. Przeciętny klient Netto zwraca 5,5 butelki lub puszki, w Kauflandzie średnia wynosi 6,5 opakowania. Co więcej – kaucja nie leży na kontach, tylko wraca do obiegu natychmiast. Netto informowało, że z puli wydanych voucherów zrealizowano aż 77%. W Kauflandzie 99,98% bonów wydanych przez butelkomaty jest realizowanych bezpośrednio przy kasach – w tej samej wizycie, w której klient oddał opakowania. Tym samym obalony został jeden z głośniejszych mitów przed startem systemu: że sklepy stracą gotówkę na obsługę zwrotów.

Pojawiły się też usługi, które wyręczają tych, którym nie chce się osobiście chodzić z butelkami. Platformy odbioru opakowań pod domem – jak Frisco – zaoferowały odbiór butelek i puszek przy okazji dostawy zakupów. Nawet Ikea weszła w model bezpośredniowego przelewu kaucji na konto bankowe zamiast tradycyjnego vouchera.

77% zbiórki w 2026 roku – cel ambitny, ale możliwy do zrealizowania

Rok 2026 jest dla systemu kaucyjnego pierwszym pełnym rokiem działania – i zarazem pierwszym, w którym liczy się poziom zbiórki opakowań. Prawo nakłada na producentów napojów obowiązek wykazania, że zebrali odpowiedni odsetek wprowadzonych na rynek butelek i puszek. Do 2028 roku wymagany poziom zbiórki wynosi 77%, a docelowo do 2029 roku ma osiągnąć 90%.

Magdalena Markiewicz, prezes operatora PolKa – Polska Kaucja, oceniła w rozmowie z PAP, że uzyskanie przepisowych 77% zbiórki w bieżącym roku to „ambitny cel”. Zaznaczyła, że w krajach z dojrzałymi systemami kaucyjnymi taki poziom osiągano najczęściej dopiero w 2. roku funkcjonowania kaucji.

Dla porównania: dotychczasową metodą zbiórki, czyli żółtymi pojemnikami i workami na plastik, udawało się zebrać w Polsce maksymalnie ok. 45% wprowadzonych na rynek butelek PET. System kaucyjny ma podwoić tę skuteczność.

Producenci, którzy nie osiągną wymaganego poziomu, zapłacą opłatę produktową – 1 zł za każdy brakujący kilogram opakowań. Firmy, które w ogóle nie podpisały umowy z operatorem, zapłacą stawkę potrójoną: 3 zł za kilogram. Od 1 stycznia 2026 roku właśnie ta wyższa stawka obowiązuje wszystkich, którzy pozostają poza systemem – co w praktyce eliminuje ekonomiczną opłacalność pozostawania poza kaucją. Ministerstwo Klimatu i Środowiska liczy, że presja finansowa skłoni kolejnych producentów do przystąpienia do systemu.

Butelkomaty na celowniku oszustów – pierwsze wykryte próby wyłudzeń

Tam, gdzie pojawiają się pieniądze, pojawiają się też próby ich wyłudzenia. System kaucyjny nie jest wyjątkiem. Operator PolKa – Polska Kaucja poinformował, że w całym kraju odnotowano już pierwsze nadużycia – i zaapelował do punktów zbiórki o szczególną czujność.

Schemat oszustw jest w zasadzie wszędzie podobny: podrabiane etykiety z logotypem kaucji naklejane na opakowania nieobjęte systemem, masowe zwroty butelek i puszek bez znaku kaucji, a także celowe wprowadzanie personelu sklepów w błąd co do zasad systemu. W niektórych przypadkach – jak opisał ekspert Michał M. Sieczkowski na łamach LinkedIn, cytowany przez Business Insidera – oszuści wykorzystywali konstrukcję starszych butelkomatów: skaner kodu kreskowego znajduje się poza otworem wrzutowym, a automat nie waży zawartości. W jednym ze zbadanych przypadków przy kaucjomacie sieci Żabka do worka transportowego trafiły 22 puszki, z czego 21 nie miało znaku kaucji – tylko jedna była prawdziwą puszką systemową, którą wciąż przykładano do skanera podczas wrzucania pozostałych.

Nie są to wyłącznie polskie problemy. W Niemczech jeden z mężczyzn skonstruował w sklepie tunel magnetyczny, dzięki któremu ta sama butelka była skanowana ponad 1,2 mln razy – „zarobił” w ten sposób ok. 190 tys. zł (44 tys. euro). W Danii hakerzy opracowali metodę klonowania bonów z butelkomatów i realizowali je jednocześnie w wielu kasach – skala wyłudzeń sięgała setek tysięcy złotych.

Polskie prawo traktuje tego rodzaju działania poważnie. Operator PolKa przypomina, że zgodnie z Kodeksem karnym:

Oszustwo (art. 286 § 1 k.k.) – celowe doprowadzenie sklepu do wypłaty kaucji za opakowanie nieobjęte systemem lub sfałszowane – grozi karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Fałszerstwo (art. 270 § 1 k.k.) – podrabianie lub przerabianie etykiet z oznakowaniem systemu kaucyjnego – grozi karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

Co istotne, oszustwo w systemie kaucyjnym jest ścigane z urzędu, niezależnie od wartości szkody – nawet jeśli chodzi o kilka złotych. Sklepy mogą odmówić wypłaty kaucji, zatrzymać podejrzane opakowanie jako dowód i natychmiast wezwać policję. Producenci butelkomatów – m.in. firma Tomra – zapewniają, że nowsze modele wyposażone w funkcję ważenia i dodatkowe czujniki skutecznie blokują tego typu manipulacje.

Gdzie odebrać kaucję i jak uniknąć problemów – praktyczny przewodnik

• Które opakowania podlegają zwrotowi? Wyłącznie te oznaczone logotypem systemu kaucyjnego. Butelki PET do 3 l i metalowe puszki do 1 l (kaucja 50 gr), szklane butelki wielorazowego użytku do 1,5 l (kaucja 1 zł). Opakowanie musi być puste, niezniszczone i mieć czytelny kod kreskowy.
• Paragonu nie trzeba. Zwrot przysługuje niezależnie od miejsca zakupu i bez okazywania dowodu kupna – wystarczy opakowanie z logiem kaucji.
• Duże sklepy mają obowiązek przyjmować zwroty. Sklepy o powierzchni powyżej 200 m² nie mogą odmówić przyjęcia opakowań i wypłacenia kaucji. Mniejsze punkty mogą to robić dobrowolnie.
• Kaucję można odebrać w gotówce, voucherem lub przelewem. Forma zależy od sklepu. Coraz więcej sieci – jak Ikea – oferuje bezpośredni przelew na konto. Popularne są też vouchery do realizacji przy kasie – warto je realizować od razu, bo wygasają.
• Nie zwracaj opakowań bez znaku kaucji do butelkomatów – to przestępstwo, nie dowcip. Nawet jeśli automat przyjmie takie opakowanie, sklep może sprawdzić zawartość worka transportowego i skierować sprawę do policji. Monitoring w okolicach butelkomatów jest standardem, a worki są numerowane – ślad prowadzi bezpośrednio do sprawcy.
• Jeśli automat nie przyjmuje opakowania – sprawdź, czy etykieta jest czytelna i czy butelka nie jest zgnieciona. Przy zbiórce ręcznej (przy kasie lub punkcie obsługi) pracownik sklepu powinien przyjąć opakowanie i wypłacić kaucję. Jeśli sklep bezpodstawnie odmawia, możesz złożyć skargę do operatora systemu lub Inspekcji Handlowej.
• Nie masz czasu chodzić ze zwrotami? Część platform zakupowych i kurierskich oferuje odbiór opakowań przy dostawie zamówień – warto sprawdzić, czy twój dostawca zakupów ma taką usługę.