Bankomaty znikają, limity rosną. Banki dokręcają śrubę

Jeszcze kilka lat temu wystarczyło wyjść na ulicę, żeby znaleźć bankomat. Dziś w coraz większej liczbie miejscowości to nie jest takie proste. Banki zamykają oddziały, maszyny znikają z ulic, a unijne przepisy, które wejdą w życie w 2027 roku, sprawią, że za gotówkę przestaniesz legalnie płacić powyżej pewnej kwoty – nawet jeśli masz te pieniądze w kieszeni. Dla milionów Polaków, którzy wciąż wolą banknoty od aplikacji w telefonie, to coraz bardziej niepokojący scenariusz.

Bankomaty się kurczą, limity wypłat też

Liczby mówią same za siebie. Jeszcze w IV kwartale 2023 roku w Polsce działało 22 085 bankomatów. Na koniec czerwca 2025 r. było ich już tylko 20 574 – w ciągu niespełna 2 lat zniknęło blisko 1 500 urządzeń. Na mapie Polski pojawiają się tzw. pustynie bankomatowe – miejscowości i dzielnice, gdzie po gotówkę trzeba przejechać kilka kilometrów.

To nie jedyny problem. Banki nie tylko likwidują bankomaty, ale też obniżają limity jednorazowych wypłat. Przy pułapie 800 zł za jedno podejście, wypłata potrzebnej kwoty 4 000 zł wymaga wizyty przy maszynie 5 razy – z czego każda może wiązać się z prowizją, jeśli korzystasz z bankomatu obcej sieci. W efekcie dostęp do własnych pieniędzy staje się coraz bardziej kłopotliwy – i coraz droższy.

Koalicja dla Gotówki, nieformalna sieć organizacji broniąca gotówki jako środka płatniczego, w swoim Manifeście ze stycznia 2025 r. wprost ostrzegała: „Obywatele obserwują z niepokojem malejącą liczbę bankomatów i placówek bankowych, które zapewniają obsługę gotówkową. Banki likwidują bankomaty, co skutkuje powstawaniem pusttyń bankomatowych. Dodatkowo mamy do czynienia z procederem systematycznego obniżania limitów wypłat gotówkowych z bankomatów.”

UE zatwierdziła: od 2027 roku koniec gotówki powyżej 42 tys. zł

Zmiany w Polsce to jednak tylko wstęp do tego, co nadchodzi z Brukseli. Parlament Europejski i Rada UE zatwierdziły pakiet przepisów AML (Anti-Money Laundering Regulation), który od 2027 roku wprowadzi ogólnounijny zakaz płatności gotówkowych powyżej 10 000 euro – czyli przy obecnym kursie ponad 42 000 zł. Oficjalnym uzasadnieniem jest walka z praniem brudnych pieniędzy i finansowaniem terroryzmu.

Na tym nie koniec. Nowe przepisy wprowadzają też obowiązkową weryfikację tożsamości przy płatnościach gotówkowych przekraczających 3 000 euro (~12 600 zł). W praktyce oznacza to, że kupując np. droższą biżuterię, meble czy sprzęt RTV u wybranych sprzedawców, będziesz musiał okazać dowód osobisty. Kontrole mają dotyczyć określonych branż – banków, agencji nieruchomości, kasyn i sprzedawców dóbr luksusowych, a dane trafią do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF).

Nowe regulacje obejmą też rynek kryptowalut: giełdy i operatorzy portfeli cyfrowych będą musieli weryfikować klientów już od transakcji o wartości 1 000 euro.

Przepisy wejdą w życie w 2027 roku. Jedyny wyjątek – dla profesjonalnych klubów sportowych, które mają czas do 2029 roku.

Polska popiera – i może pójść jeszcze dalej

Polskie Ministerstwo Finansów nie kryje, że jest zadowolone z unijnego kierunku. Jak wynika z odpowiedzi resortu na zapytanie poselskie, „Polska konsekwentnie opowiadała się za powyższym rozwiązaniem w toku procesu legislacyjnego AMLR. Stanowisko Polski nie uległo zmianie.”

Co ważne, przepisy AMLR dają krajom możliwość zaostrzenia limitów poniżej progu 10 000 euro – ale nie pozwalają ich podnosić. Polska ma więc pole do jeszcze bardziej restrykcyjnych regulacji. Wcześniej rozważano m.in. obniżenie limitu gotówkowego dla firm z obecnych 15 000 zł do zaledwie 8 000 zł – plany te nie zostały ostatecznie wdrożone, ale nie zniknęły ze stołu.

Dla porównania: aktualny limit płatności gotówkowych między firmami w Polsce wynosi właśnie 15 000 zł brutto i obowiązuje od kilku lat – wynika z art. 19 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2025 r. poz. 1480). Przedsiębiorca, który tę granicę przekroczy, traci prawo do zaliczenia całej transakcji – nie tylko nadwyżki – do kosztów uzyskania przychodu. Konsumentów ten limit na razie nie dotyczy, ale od 2027 roku sytuacja się zmieni.

Prawie 40 proc. Polaków wciąż płaci gotówką

Problem jest realny, bo gotówka wciąż odgrywa istotną rolę w codziennym życiu milionów ludzi. Według danych z 2023 roku aż 38% Polaków preferowało gotówkę jako formę płatności. To przede wszystkim osoby starsze, mieszkańcy mniejszych miejscowości i osoby wykluczone cyfrowo – ci, którzy nie mają smartfona, aktywnej karty płatniczej ani dostępu do bankowości internetowej. Dla nich system, w którym gotówka jest trudno dostępna i obłożona limitami, to nie abstrakcja – to konkretne codzienne utrudnienie.

Koalicja dla Gotówki wskazuje też na inny wymiar problemu: bezpieczeństwo. Gotówka działa bez prądu, bez internetu i bez serwera bankowego. W razie cyberataku na infrastrukturę krytyczną, awarii systemów płatniczych czy blackoutu – jest jedynym środkiem płatniczym, który pozostaje w rękach obywatela. Banki w Szwecji i Holandii już w 2025 roku zalecały swoim klientom trzymanie w domu równowartości tygodniowych zakupów właśnie z tego powodu.

Co powinieneś wiedzieć i zrobić już teraz

Do 2027 roku jako konsument wciąż możesz płacić gotówką bez limitów i bez żadnych formalności. Korzystaj z tego prawa – przedsiębiorca, który odmawia przyjęcia gotówki od klienta indywidualnego, narusza art. 32 ustawy o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. z 2022 r. poz. 2025) i art. 135 Kodeksu wykroczeń.

Warto jednak już teraz zastanowić się, czy posiadasz rezerwę gotówkową na nagłe sytuacje – awarie systemów, przerwy w dostawie prądu, problemy z płatnościami elektronicznymi. Eksperci i instytucje finansowe z Europy Zachodniej rekomendują przechowywanie w domu kwoty pozwalającej pokryć kilkudniowe potrzeby. Nie ma w Polsce żadnych przepisów zakazujących przechowywania gotówki w domu w dowolnej wysokości.

Jeśli zależy Ci na zachowaniu dostępu do gotówki, sprawdź, czy w Twojej okolicy nadal działa bankomat. Jeśli nie – złóż skargę do swojego banku lub zgłoś problem do Rzecznika Finansowego. Zmniejszanie dostępności infrastruktury gotówkowej przy jednoczesnym braku powszechnego dostępu do płatności cyfrowych tworzy lukę, za którą płacą najsłabsi.