Aby otrzymać paszport trzeba będzie zdać egzamin i nie tylko. Rząd zmienia zasady

MSWiA zdecydowało, że dotychczasowe przepisy są zbyt liberalne. Ministerstwo zapowiedziało pakiet zmian, który ma gruntownie przebudować drogę do polskiego paszportu. Projekt rządowy nie trafił jeszcze do Sejmu, ale kierunek zmian jest już jasny – i dotknie przede wszystkim obywateli Ukrainy.

Jak jest teraz – i dlaczego rząd uważa, że to za łatwe

Obowiązująca ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 2 kwietnia 2009 roku (Dz.U. 2022 poz. 465 t.j.) przewiduje kilka ścieżek do polskiego paszportu. Najszersza – tzw. uznanie za obywatela polskiego przez wojewodę – wymaga co najmniej 3-letniego legalnego i nieprzerwanego pobytu w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt stały lub zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego UE. Odrębna ścieżka wiedzie przez Prezydenta RP, który może nadać obywatelstwo na wniosek cudzoziemca w trybie uznaniowym – bez żadnych ustawowych wymogów pobytowych i bez konieczności uzasadnienia decyzji.

W 2024 roku polskie obywatelstwo otrzymało łącznie 16 647 cudzoziemców – 14 828 decyzją wojewody i ok. 2 200 z nadania prezydenckiego. Rok wcześniej było to 12 166 osób. Dynamika wzrostu jest wyraźna i wiąże się głównie z napływem Ukraińców po 2022 roku.

MSWiA ocenia obecne przepisy jako zbyt liberalne. Resort podkreśla, że Polska ma jedne z najłagodniejszych regulacji w Unii Europejskiej – w Niemczech wymagany jest pobyt przez co najmniej 5 lat (lub 3 lata przy szczególnej integracji), we Włoszech i Austrii – 10 lat. „Tym samym zabezpieczamy się przed błędami, które były popełniane w przeszłości przez inne państwa rozdające obywatelstwa” – wskazało MSWiA w komunikacie z maja 2026 roku.

Co proponuje rząd – pięć filarów reformy

Pakiet zmian zapowiedziany przez MSWiA 14 maja 2026 roku obejmuje pięć głównych elementów. Projekt rządowy nie trafił jeszcze do Sejmu – prace legislacyjne mają być sfinalizowane do końca 2026 roku. Ministerstwo konsultuje projekt ze stroną prezydencką, by uniknąć weta Karola Nawrockiego.

1. Wydłużenie wymaganego pobytu do 8 lat. Rządowy projekt zakłada, że droga do obywatelstwa będzie dwuetapowa: najpierw 3 lata pobytu czasowego, następnie 5 lat pobytu stałego. Łącznie 8 lat legalnego i nieprzerwanego zamieszkiwania w Polsce, zanim cudzoziemiec będzie mógł złożyć wniosek. Resort tłumaczy, że taki horyzont czasowy pozwala rzetelnie ocenić rzeczywistą integrację kandydata z polskim społeczeństwem.

2. Egzamin państwowy z historii i wartości. Nowością jest obowiązkowy test obywatelski – ok. 40 pytań z historii Polski, wartości konstytucyjnych, ustroju państwa i zasad obowiązujących w Unii Europejskiej. Egzamin ma potwierdzić, że przyszły obywatel rozumie i akceptuje fundamenty RP. Według nieoficjalnych informacji, test będzie wzorowany na wypracowanej przez Centralną Komisję Egzaminacyjną ścieżce egzaminacyjnej.

3. Biegła znajomość języka polskiego. Obecne przepisy wymagają znajomości polszczyzny, jednak weryfikacja bywa powierzchowna. Nowe przepisy mają zaostrzać ten wymóg do poziomu biegłego posługiwania się językiem – zgodnie z propozycją MSWiA ma to być poziom B2, potwierdzony urzędowym certyfikatem. Ministerstwo uznaje ten warunek za konieczny do pełnego funkcjonowania w polskim społeczeństwie.

4. Akt lojalności wobec państwa polskiego. Kandydat będzie musiał złożyć formalne ślubowanie lojalności wobec Rzeczypospolitej Polskiej. Podobne mechanizmy funkcjonują m.in. w Niemczech, Francji i Wielkiej Brytanii. MSWiA wskazuje, że akt lojalności ma być gwarancją, że kandydat wiąże swój interes życiowy z Polską.

5. Rezydencja podatkowa w Polsce. Wymóg posiadania polskiej rezydencji podatkowej ma potwierdzać, że kandydat rzeczywiście centrum swojej aktywności ekonomicznej ma w Polsce – a nie jedynie formalnie przebywa na jej terytorium.

Kto dostanie wyjątek – ścieżki uprzywilejowane

Zaproponowane zmiany nie zrównują wszystkich ścieżek do obywatelstwa. Projekt przewiduje szereg wyjątków dla grup, które mają szczególny związek z Polską lub wymagają ochrony.

Małżonkowie obywateli polskich będą mogli ubiegać się o obywatelstwo po 2 latach pobytu stałego, pod warunkiem że od co najmniej 3 lat pozostają w związku małżeńskim z obywatelem RP. Podobny 2-letni skrócony staż dotyczy bezpaństwowców.

Osoby ze statusem uchodźcy zachowują prawo do ubiegania się o obywatelstwo po 2 latach pobytu stałego.

Posiadacze Karty Polaka będą mogli starać się o obywatelstwo po 3 latach – to wydłużenie w stosunku do obecnego 1-rocznego okresu, ale wciąż znacznie krótsze niż ścieżka ogólna. Równolegle MSZ pracuje nad zaostrzeniem kryteriów samej Karty Polaka – ma być wydawana wyłącznie osobom, które faktycznie wykażą polskie pochodzenie.

Osoby polskiego pochodzenia zachowają odrębną, uprzywilejowaną ścieżkę. Małoletnie dzieci cudzoziemców, gdy jedno z rodziców posiada obywatelstwo polskie, objęte są osobnym mechanizmem.

We wszystkich przypadkach – niezależnie od ścieżki – kandydat będzie musiał wykazać znajomość języka polskiego na co najmniej poziomie B1, potwierdzoną certyfikatem.

Trzy projekty, jeden cel – i spór o szczegóły

Rządowy projekt MSWiA nie jest jedyną propozycją w obiegu politycznym. Debata w Sejmie dotyczy trzech inicjatyw ustawodawczych jednocześnie.

Projekt PiS (druk sejmowy nr 1273) zakładał wydłużenie minimalnego okresu pobytu z 3 do 10 lat – wzorem Włoch i Austrii. Sejm odrzucił tę propozycję w dotychczasowym brzmieniu. Prezydent Karol Nawrocki złożył we wrześniu 2025 roku własną inicjatywę ustawodawczą przewidującą ten sam 10-letni próg pobytowy – projekt jest procedowany równolegle.

Szef MSWiA Marcin Kierwiński odniósł się do prezydenckiej propozycji sceptycznie. Stwierdził, że „w Polsce nikt w praktyce nie otrzymuje obywatelstwa po trzech latach – to jest okres nie krótszy niż osiem lat” i ocenił, że samo wydłużenie stażu to „uproszczenie problemu, który jest znacznie szerszy”. Rząd stawia na całościowy pakiet integracyjny, a nie jedną zmianę liczbową.

Harmonogram legislacyjny jest otwarty. Projekt rządowy ma być sfinalizowany do końca 2026 roku. Po uchwaleniu przez Sejm i podpisaniu przez prezydenta nowe przepisy wejdą w życie po 30 dniach od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Do tego czasu obowiązują dotychczasowe zasady.

Warszawa: 100 tysięcy Ukraińców i co zmienią nowe przepisy

Warszawa skupia największą w Polsce społeczność ukraińską. Szacunki wskazują, że w stolicy i aglomeracji zamieszkuje co najmniej 100-150 tysięcy obywateli Ukrainy, choć rzeczywista liczba jest trudna do precyzyjnego ustalenia ze względu na specyficzny status prawny tej grupy od 2022 roku.

To właśnie ta grupa najbardziej odczuje projektowane zmiany. Ukraińcy, którzy przyjechali do Polski po lutym 2022 roku w ramach ochrony czasowej, nie nabywają w jej trakcie stażu pobytowego wymaganego do ubiegania się o obywatelstwo. Dopiero uzyskanie zezwolenia na pobyt stały – a następnie upływ wymaganego okresu – otwiera ścieżkę do polskiego paszportu. Przy wydłużeniu wymogu do 8 lat oznacza to, że osoby, które przyjechały w 2022 roku, nie będą mogły ubiegać się o obywatelstwo co najmniej do 2030-2031 roku.

Dodatkowy wymóg rezydencji podatkowej uderza w tych, którzy pracują zdalnie dla ukraińskich pracodawców lub prowadzą działalność rozliczaną poza Polską – a takich przypadków w warszawskiej społeczności ukraińskiej jest niemało. Egzamin z historii Polski i akt lojalności to z kolei wymogi, które dla osób słabo znających język lub historię stanowią realną barierę.

Z drugiej strony Warszawa ma dobrze rozwiniętą infrastrukturę kursów języka polskiego i szkół integracyjnych. Miasto prowadzi programy wsparcia dla cudzoziemców w urzędach dzielnicowych i przez Centrum Wielokulturowe. Nowe wymogi stworzą popyt na kursy przygotowujące do egzaminu obywatelskiego – podobnie jak w innych krajach UE, gdzie takie egzaminy już obowiązują.

Co to oznacza dla Ciebie? Sprawdź, czy nowe przepisy zmienią Twoją ścieżkę do obywatelstwa

Jeśli jesteś cudzoziemcem w Polsce i planujesz ubiegać się o obywatelstwo:
– Nowe przepisy nie obowiązują – projekt rządowy nie trafił jeszcze do Sejmu. Do czasu uchwalenia i wejścia w życie ustawy obowiązują dotychczasowe zasady (3 lata pobytu stałego przy ścieżce przez wojewodę).
– Jeśli spełniasz obecne wymogi już teraz – złożenie wniosku na obowiązujących zasadach jest możliwe i chroni Cię przed ewentualnymi zaostrzeniami. Wnioski złożone przed wejściem w życie nowych przepisów będą rozpatrywane na dotychczasowych zasadach.
– Sprawdź, czy przysługuje Ci ścieżka uprzywilejowana: małżeństwo z obywatelem RP, status uchodźcy, Karta Polaka lub polskie pochodzenie – te ścieżki zachowują krótsze okresy pobytu nawet po nowelizacji.

Jeśli posiadasz Kartę Polaka:
– Obecny 1-roczny wymóg pobytu stałego przed złożeniem wniosku o obywatelstwo ma zostać wydłużony do 3 lat. To zmiana, która może skłonić do przyspieszenia decyzji, jeśli planujesz ubiegać się o obywatelstwo w bliskiej perspektywie.
– Równolegle MSZ pracuje nad zaostrzeniem kryteriów przyznawania samej Karty Polaka – planowane zmiany mają ograniczyć jej wydawanie do osób z udokumentowanym polskim pochodzeniem.

Jeśli jesteś pracodawcą zatrudniającym cudzoziemców:
– Wydłużenie ścieżki do obywatelstwa oznacza, że pracownicy spoza UE będą przez dłuższy czas wymagali regularnego odnawiania dokumentów pobytowych i zezwoleń na pracę. Warto monitorować harmonogram legislacyjny i dostosować procedury kadrowe do ewentualnych zmian.
– Wymóg rezydencji podatkowej jako warunek obywatelstwa może wpłynąć na decyzje części pracowników o zmianie struktury zatrudnienia lub rejestracji działalności.

Jak śledzić zmiany:
Projekt rządowy będzie ogłoszony w Rządowym Centrum Legislacji (legislacja.gov.pl), gdzie pojawi się jako projekt do konsultacji publicznych. To moment, gdy każdy może zgłosić uwagi. Data wejścia w życie nie jest znana – realny termin to najwcześniej 2027 rok.