Limity płatności gotówką w 2026 roku. Kiedy prawo zmusza Cię do przelewu, a kiedy sprzedawca musi przyjąć banknoty?

W styczniu 2026 roku dyskusja o przyszłości gotówki w Polsce jest wciąż żywa. Z jednej strony postępująca cyfryzacja, rozwój płatności biometrycznych i walut cyfrowych banków centralnych (CBDC) sprawiają, że fizyczny pieniądz wydaje się reliktem przeszłości. Z drugiej strony – dla milionów Polaków gotówka pozostaje synonimem bezpieczeństwa, prywatności i niezależności od systemów bankowych, które bywają zawodne.

Choć Narodowy Bank Polski niezmiennie stoi na straży gotówki jako prawnego środka płatniczego, przepisy podatkowe oraz ustawa o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł (AML) wprowadzają szereg ograniczeń. W 2026 roku swoboda płacenia walizką banknotów nie jest już nieograniczona. Warto wiedzieć, gdzie przebiega granica, po przekroczeniu której musimy sięgnąć po aplikację bankową lub kartę, aby nie narazić się na sankcje skarbowe.

Relacje B2B, czyli firma płaci firmie. Żelazna granica 15 000 zł

Najbardziej rygorystyczne przepisy dotyczą przedsiębiorców. W obrocie profesjonalnym (B2B) limit płatności gotówkowej w 2026 roku pozostaje kluczowym elementem dyscypliny finansowej. Zgodnie z art. 19 ustawy Prawo przedsiębiorców, dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą musi następować za pośrednictwem rachunku płatniczego przedsiębiorcy w każdym przypadku, gdy:

1. stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca,
2. jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę wynikających z niej płatności, przekracza 15 000 zł brutto.

Co to oznacza w praktyce?

Jeśli jako przedsiębiorca kupujesz towar, maszynę czy usługę od innej firmy, a wartość na fakturze przekracza 15 000 zł brutto, nie masz prawa zapłacić za to gotówką. Nie pomoże tu „dzielenie płatności” na trzy raty po 5 000 zł. Liczy się całkowita wartość umowy lub zamówienia.

Sankcje za złamanie zakazu:

Przedsiębiorca, który mimo zakazu zapłaci gotówką powyżej limitu, nie może zaliczyć takiego wydatku do kosztów uzyskania przychodu (KUP). W praktyce oznacza to konieczność zapłacenia wyższego podatku dochodowego. Jeśli faktura została już zaksięgowana w kosztach, należy dokonać korekty. Jest to niezwykle dotkliwa kara finansowa, która sprawia, że w obrocie B2B gotówka przy dużych kwotach praktycznie nie istnieje.

Konsument w sklepie – czy mogę kupić samochód za gotówkę?

Sytuacja wygląda inaczej w przypadku konsumentów (osób prywatnych nieprowadzących działalności lub dokonujących zakupu prywatnego). W 2026 roku, mimo licznych zapowiedzi i projektów ustaw z lat poprzednich, które miały na celu wprowadzenie limitu 20 000 zł dla płatności konsumenckich na rzecz przedsiębiorców, swoboda obrotu konsumenckiego jest wciąż chroniona, choć z pewnymi zastrzeżeniami.

Teoretycznie, jako osoba prywatna, możesz przyjść do salonu samochodowego i chcieć zapłacić za nowe auto 150 000 zł w banknotach. Przedsiębiorca (dealer) nie ma prawnego zakazu przyjęcia takiej gotówki wynikającego z Prawa przedsiębiorców. Ma jednak inne obowiązki, wynikające z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (AML).

Procedura bezpieczeństwa finansowego:

Każda transakcja gotówkowa o wartości równej lub przekraczającej równowartość 10 000 euro (w 2026 r. jest to kwota oscylująca wokół 43 000 – 45 000 zł, zależnie od kursu) nakłada na sprzedawcę (przedsiębiorcę) obowiązek identyfikacji klienta. Oznacza to, że sprzedawca:

• musi spisać Twoje dane z dowodu osobistego,
• musi zweryfikować beneficjenta rzeczywistego transakcji,
• musi ocenić ryzyko związane z transakcją.

Wielu sprzedawców, chcąc uniknąć biurokracji i ryzyka związanego z przechowywaniem dużych sum gotówki, wprowadza w swoich regulaminach wewnętrznych limity płatności gotówkowych lub całkowicie przechodzi na obrót bezgotówkowy (o legalności tego działania piszemy poniżej).

Transakcje C2C – sąsiad z sąsiadem

Największa swoboda panuje w relacjach prywatnych, gdzie żadna ze stron nie jest przedsiębiorcą. Kupując używany samochód od sąsiada, mieszkanie od osoby prywatnej czy dzieło sztuki od kolekcjonera, nie obowiązują limity kwotowe.

Możesz legalnie przekazać 200 000 zł w gotówce za mieszkanie (choć ze względów bezpieczeństwa i dowodowych notariusze zalecają przelewy). Należy jednak pamiętać o jednym, kluczowym obowiązku podatkowym. Transakcje cywilnoprawne powyżej 1000 zł (z pewnymi wyjątkami) podlegają opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC-3). Fakt zapłaty gotówką nie zwalnia z obowiązku złożenia deklaracji i opłacenia podatku (zazwyczaj 2% wartości przedmiotu) w terminie 14 dni. Urząd Skarbowy może zainteresować się, skąd podatnik posiadał tak znaczną kwotę w gotówce, jeśli jego oficjalne dochody na to nie wskazują (tzw. nieujawnione źródła przychodów).

Czy sprzedawca może odmówić przyjęcia gotówki?

W 2026 roku coraz częściej spotykamy się z tabliczkami „Płatność tylko kartą” lub „Card only”. Czy jest to zgodne z prawem? Stanowisko Narodowego Banku Polskiego oraz Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) jest jasne: banknoty i monety emitowane przez NBP są prawnym środkiem płatniczym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

Oznacza to, że co do zasady, odmowa przyjęcia zapłaty w gotówce bez uzasadnionej przyczyny jest wykroczeniem (art. 135 Kodeksu wykroczeń: „Kto, zajmując się sprzedażą towarów […] umyślnie bez uzasadnionej przyczyny odmawia sprzedaży takiego towaru”). Odmowa przyjęcia legalnego pieniądza jest traktowana jako odmowa sprzedaży.

Istnieją jednak ważne wyjątki, usankcjonowane prawnie w 2026 roku:

1. Handel w Internecie: Sklepy internetowe nie mają obowiązku przyjmowania gotówki (np. przy odbiorze osobistym), jeśli w regulaminie wyraźnie określono formy płatności elektronicznych.
2. Kasy samoobsługowe: Jeśli w sklepie stacjonarnym dostępne są kasy tradycyjne przyjmujące gotówkę, kasy samoobsługowe mogą być oznaczone jako „tylko karta”. Problem pojawia się w sklepach autonomicznych (bezobsługowych), gdzie nie ma personelu. Tu przepisy wciąż ewoluują, ale przyjmuje się, że specyfika modelu biznesowego usprawiedliwia brak obsługi gotówki.
3. Imprezy masowe i bezpieczeństwo: Na niektórych festiwalach czy stadionach wprowadzane są strefy bezgotówkowe ze względów bezpieczeństwa i szybkości obsługi, co zazwyczaj jest akceptowane w regulaminie imprezy, który uczestnik akceptuje, kupując bilet.
4. Brak reszty: Prawo nie nakłada na sprzedawcę bezwzględnego obowiązku posiadania reszty (tzw. „wydawania”). Jeśli sprzedawca nie ma jak wydać reszty z 200 zł przy zakupie bułki za 2 zł, może odmówić sprzedaży ze względu na brak technicznej możliwości realizacji transakcji, a nie ze względu na samą formę pieniądza.

Wpłatomaty i banki – kiedy włącza się alarm?

Korzystanie z gotówki wiąże się również z koniecznością jej wpłacania do systemu bankowego. W 2026 roku banki stosują zaawansowane algorytmy monitorujące wpłaty gotówkowe. Nie chodzi tu o inwigilację każdego zakupu, ale o przeciwdziałanie nielegalnym działaniom.

Jeśli nagle wpłacisz na konto kwotę znacznie odbiegającą od Twojej standardowej historii transakcji (np. zarabiasz 5 000 zł, a wpłacasz we wpłatomacie 50 000 zł w gotówce), bank ma obowiązek zablokować środki i poprosić o wyjaśnienie źródła ich pochodzenia. Może to być umowa darowizny, umowa sprzedaży samochodu czy wypłata z lokaty w innym banku. Brak wiarygodnego wyjaśnienia skutkuje zgłoszeniem sprawy do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF).

Podzielona płatność (Split Payment) a gotówka

Warto pamiętać, że w obrocie B2B istnieje mechanizm podzielonej płatności (Split Payment), obowiązkowy dla niektórych branż (np. elektronika, części samochodowe, roboty budowlane) i transakcji powyżej 15 000 zł. Mechanizm ten jest technicznie niewykonalny w gotówce, ponieważ polega na przelaniu kwoty netto na konto firmowe, a kwoty VAT na dedykowane konto VAT. Próba zapłaty gotówką za fakturę objętą obowiązkowym Split Payment jest podwójnym naruszeniem prawa (naruszenie limitu gotówkowego oraz naruszenie przepisów o VAT), co wiąże się z bardzo surowymi karami karnoskarbowymi.

---

HCU – What does this mean for you?

Nawet jeśli nie prowadzisz firmy, przepisy o limitach płatności wpływają na Twoje codzienne życie. Oto praktyczne wskazówki na 2026 rok:

1. Planuj duże zakupy z wyprzedzeniem

Jeśli zamierzasz kupić samochód od dealera lub drogie meble, zapytaj wcześniej o politykę firmy w zakresie przyjmowania gotówki. Unikniesz stresu i konieczności biegania do banku w ostatniej chwili. Pamiętaj, że przy kwotach powyżej 10 tys. euro będziesz musiał okazać dowód osobisty.

2. Zbieraj dowody przy transakcjach prywatnych

Płacąc gotówką sąsiadowi za samochód, zawsze spisuj umowę i żądaj pokwitowania przyjęcia gotówki na piśmie (z datą i podpisem). W razie problemów z Urzędem Skarbowym (pytanie o „nieujawnione źródła”) lub wad ukrytych pojazdu, jest to Twój jedyny dowód, że pieniądze zostały przekazane.

3. Nie trzymaj „skarpet” bez pokrycia

Gromadzenie dużych ilości gotówki w domu jest legalne, ale ich nagłe wprowadzenie do obiegu (np. wpłata na konto w celu wzięcia kredytu hipotecznego) wymaga udokumentowania. Fiskus ma 5 lat na zapytanie Cię, skąd miałeś te pieniądze. „Oszczędności z całego życia” to dla urzędnika słaby argument, jeśli nie ma pokrycia w Twoich historycznych zeznaniach PIT.

4. Szanuj prawo sprzedawcy do „braku drobnych”

Choć sprzedawca nie powinien odmawiać przyjęcia gotówki, kłótnia w osiedlowym sklepie o to, że kasjerka nie ma wydać z banknotu 200 zł, jest bezcelowa. Prawo nie nakazuje jej posiadania „bilonu na start”. Płatność zbliżeniowa lub mniejszy nominał to wyraz kultury, a nie tylko prawa.

Twój kolejny krok

Skoro wiesz już, jak płacić, warto sprawdzić, co zrobić, gdy towar okaże się wadliwy. Proponuję temat: „Reklamacja bez paragonu w 2026 r. Czy sklep może odmówić przyjęcia zwrotu, gdy płaciłeś kartą lub BLIK-iem?”. Czy mam go opracować?