5 marca weszły w życie gigantyczne zmiany. Te osoby bez ubezpieczenia i prawa do opieki medycznej

Dla kilkuset tysięcy obywateli Ukrainy przebywających w Polsce od wybuchu pełnoskalowej inwazji w 2022 roku, 5 marca 2026 roku był datą przełomową. Tego dnia weszła w życie ustawa z 23 stycznia 2026 roku o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy – i razem z nią skończyły się nadzwyczajne przywileje, w tym powszechny dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej. Większość dorosłych uchodźców chcących korzystać z publicznego systemu medycznego musi teraz opłacać składkę zdrowotną – tak samo jak Polacy i pozostali cudzoziemcy pracujący legalnie w Polsce.

Cztery lata wyjątkowych rozwiązań dobiegają końca

Po rosyjskim ataku na Ukrainę 24 lutego 2022 roku Polska przyjęła niecały milion uchodźców – według danych MSWiA do końca 2024 roku schronienie znalazło tu około 1,6 mln osób, głównie kobiet i dzieci. Rząd uchwalił specustawę, która stworzyła odrębny system prawny dla tej grupy: uproszczone zasady pobytu, dostęp do rynku pracy, świadczenia socjalne i – kluczowe z dzisiejszej perspektywy – szeroki dostęp do publicznej opieki zdrowotnej bez konieczności opłacania składek.

Ten system miał być tymczasowy. Po prawie czterech latach, gdy – jak argumentuje rząd – sytuacja uchodźców w Polsce się ustabilizowała, większość z nich pracuje, a dzieci uczęszczają do polskich szkół, zdecydowano się na przejście od rozwiązań nadzwyczajnych do standardowych. Ustawa wygaszeniowa zastąpiła dedykowane przepisy z 2022 roku i przeniosła najważniejsze z nich do ustawy z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP – tej samej, która reguluje status wszystkich uchodźców w Polsce.

Ograniczenia wprowadzano stopniowo. Już 30 września 2025 roku dorośli obywatele Ukrainy bez ubezpieczenia zdrowotnego stracili prawo m.in. do refundacji leków, leczenia stomatologicznego, rehabilitacji i leczenia uzdrowiskowego. Mogą jednak nadal – mimo braku składki – korzystać z podstawowej opieki zdrowotnej, ambulatoryjnej opieki specjalistycznej i leczenia szpitalnego. Od 5 marca 2026 roku ta ostatnia furtka się zamknęła dla nieubezpieczonej większości.

Kto zachowuje prawo do bezpłatnego leczenia

Ustawa nie zostawia wszystkich bez ochrony. Bezpłatna opieka zdrowotna pozostaje zagwarantowana dla kilku ściśle określonych grup. Pierwsza to dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia – zachowują pełny dostęp do świadczeń medycznych na zasadach identycznych jak ubezpieczone osoby w Polsce. Ochroną szczególną objęte są też kobiety w ciąży i w połogu. Na bezpłatne leczenie mogą liczyć również ofiary tortur i gwałtu. Z pełnych świadczeń korzystać będą nadal osoby zamieszkujące w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania oraz ranni i poszkodowani bezpośrednio w działaniach wojennych na Ukrainie.

We wszystkich tych przypadkach warunkiem koniecznym jest posiadanie numeru PESEL ze statusem UKR, który potwierdza legalny pobyt w Polsce. Bez tego dokumentu skorzystanie z bezpłatnych świadczeń – nawet przez osoby należące do uprawnionych grup – nie będzie możliwe.

Pełny dostęp do publicznej ochrony zdrowia bez żadnych ograniczeń mają natomiast wszyscy obywatele Ukrainy posiadający tytuł do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce – czyli przede wszystkim pracujący legalnie i odprowadzający składki do NFZ.

Składki – i tak wpływały do NFZ przez cztery lata

Temat kosztów opieki zdrowotnej dla ukraińskich uchodźców jest politycznie wrażliwy i notorycznie przekłamywany. Dane Ministerstwa Zdrowia i NFZ dają jednak jednoznaczny obraz finansowy. W latach 2022-2024 obywatele Ukrainy wpłacili do NFZ ponad 9 mld złotych składek zdrowotnych – bo znaczna część z nich pracuje i podlega tym samym zasadom co Polacy. Koszt wszystkich świadczeń udzielonych uchodźcom w tym samym okresie wyniósł 2,1 mld złotych, poinformował PAP NFZ.

Rok po roku wyglądało to następująco: w 2022 roku do NFZ trafiło 2,2 mld złotych składek przy kosztach leczenia bliskich 515 mln złotych. W 2023 roku składki sięgnęły ponad 3 mld złotych przy kosztach leczenia bliskich 850 mln złotych. W 2024 roku Ukraińcy wpłacili 3,79 mld złotych, a koszty świadczeń wyniosły 747 mln złotych. W 2025 roku koszty leczenia uchodźców z Ukrainy, którzy schronili się w Polsce po wybuchu wojny, wyniosły ponad 723 mln złotych – podał PAP NFZ.

Warto przy tym rozróżnić dwie kategorie: Ukraińcy pracujący w Polsce odprowadzają składki zdrowotne tak samo jak Polacy i należą im się pełne świadczenia. Osobna kwestia to ukraińscy uchodźcy bez ubezpieczenia zdrowotnego, którzy korzystali ze świadczeń finansowanych nie z NFZ, lecz z Funduszu Pomocy – oddzielnej puli budżetowej stworzonej specjalnie na potrzeby specustawy. To właśnie te wydatki były przedmiotem ograniczeń od 30 września 2025 roku i – szerzej – od 5 marca 2026 roku.

Pobyt legalny – ale specustawa już nie obowiązuje

Wygaszenie specustawy nie oznacza, że Ukraińcy tracą prawo pobytu w Polsce. Ochrona czasowa trwa – na mocy decyzji wykonawczej Rady UE z 15 lipca 2025 roku – do 4 marca 2027 roku. Zmienia się jednak jej podstawa prawna: zamiast osobnej specustawy ukraińskiej, obywatele Ukrainy z numerem PESEL ze statusem UKR stają się beneficjentami ochrony czasowej w rozumieniu ogólnych przepisów o udzielaniu ochrony cudzoziemcom.

Nowe przepisy wprowadzają też zasadę, której wcześniej nie było: ochrona czasowa wygasa automatycznie, gdy osoba opuści terytorium Polski na dłużej niż 30 dni. To ważne ostrzeżenie dla tych, którzy wyjeżdżają do Ukrainy lub innych krajów na dłuższe okresy. Ustawa nie przewiduje wyjątku nawet dla osób delegowanych do pracy poza Polską przez polskiego pracodawcę – w takich przypadkach konieczne jest przejście na inny tytuł pobytowy.

Osoby, którym PESEL UKR został nadany jedynie na podstawie oświadczenia, będą musiały potwierdzić swoją tożsamość na podstawie ważnego dokumentu podróży w urzędzie gminy do 31 sierpnia 2026 roku. Brak potwierdzenia skutkuje automatyczną utratą statusu UKR.

Co to w praktyce oznacza dla Ukraińców nieubezpieczonych w Polsce

Osoby, które do tej pory korzystały z darmowej opieki zdrowotnej na mocy specustawy i nie mają tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, mają kilka opcji. Najprostszą jest znalezienie legalnego zatrudnienia – pracodawca odprowadza wówczas składki, a pracownik uzyskuje pełne prawa do świadczeń medycznych. Drugą opcją jest dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne w NFZ, do którego ma prawo każda osoba legalnie przebywająca w Polsce. Dobrowolna składka zdrowotna wynosi aktualnie 9 procent podstawy, za którą przyjmuje się zadeklarowaną kwotę, ale nie mniej niż przeciętne wynagrodzenie.

„Pozostali obywatele Ukrainy, którzy przyjechali do Polski po wybuchu wojny, aby mieć prawo do korzystania z publicznego systemu opieki zdrowotnej, będą musieli opłacać składkę zdrowotną” – wyjaśniał Wojciech Rożdżeński, adiunkt na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego specjalizujący się w prawie medycznym i farmaceutycznym, cytowany przez serwis rynekzdrowia.pl.

Jak długo trwa ochrona czasowa – a tym samym prawo legalnego pobytu i dostęp do rynku pracy – zależy od kolejnych decyzji Rady UE, a nie od polskiego parlamentu. To istotna zmiana: poprzednio o każdym przedłużeniu decydował Sejm i wymagany był podpis prezydenta. Teraz mechanizm ochrony jest zakorzeniony w prawie unijnym i krajowym przepisach o ochronie cudzoziemców.

Stopniowe wychodzenie z trybu nadzwyczajnego

Wygaszenie specustawy to część szerszego procesu normalizacji, który trwa od kilku miesięcy. Równolegle zmieniają się zasady świadczeń socjalnych – wypłata 800+ uzależniona zostaje od weryfikacji obowiązku szkolnego dzieci. Do końca roku szkolnego 2025/2026 utrzymane pozostają dodatkowe lekcje języka polskiego, oddziały przygotowawcze i uproszczone zatrudnienie nauczycieli obsługujących uczniów z Ukrainy. Później te przepisy przejdą na ogólne zasady.

Ustawa przewiduje też nowe zasady zakwaterowania zbiorowego: krótkoterminowe wsparcie kryzysowe do 60 dni lub maksymalnie 12 miesięcy od wybuchu wojny, a długoterminowe zakwaterowanie wyłącznie dla osób szczególnie wrażliwych – starszych, niepełnosprawnych, kobiet w ciąży i wychowujących małe dzieci.

Dla Ukraińców, którzy myślą o długoterminowym pozostaniu w Polsce, eksperci prawni rekomendują złożenie wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy. To niezależny od ochrony czasowej tytuł pobytowy, który zapewnia stabilność prawną nawet gdy unijne przepisy o ochronie wygasną lub się zmienią.

Co warto wiedzieć – nowe zasady w kilku punktach

Jeśli jesteś obywatelem Ukrainy i pracujesz legalnie w Polsce – nic się dla ciebie nie zmienia. Twój pracodawca odprowadza składki i masz pełny dostęp do NFZ. Jeśli nie pracujesz i nie masz ubezpieczenia – musisz teraz opłacać dobrowolną składkę zdrowotną, żeby korzystać z publicznej służby zdrowia. Wyjątek stanowią dzieci do 18. roku życia, kobiety w ciąży, ofiary tortur i gwałtu oraz osoby w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania.

Pilnuj numeru PESEL ze statusem UKR – to twój dokument potwierdzający legalny pobyt. Jeśli twój status nadano wyłącznie na podstawie oświadczenia, masz czas do 31 sierpnia 2026 roku na potwierdzenie tożsamości ważnym dokumentem podróży w urzędzie gminy. Po tym terminie PESEL UKR wygasa automatycznie. Pamiętaj też, że wyjazd z Polski na dłużej niż 30 dni skutkuje utratą ochrony czasowej – o ile nie masz innego tytułu pobytowego.

Legalny pobyt w Polsce trwa – na razie do 4 marca 2027 roku. To jednak decyzja unijna, nie polska – i może zostać zmieniona lub przedłużona przez Radę UE niezależnie od tego, co zdecyduje polski Sejm.