Zaczyna się niebezpieczny sezon! Zagrożenie szczególnie dotyczy lasów i parków

Mogłoby się wydawać, że rekordowo niskie temperatury minionej zimy zdziesiątkują populację kleszczy. Dane służb sanitarnych są jednak nieubłagane: te niezwykle odporne pasożyty nie tylko przetrwały mrozy, ale wraz z pierwszymi promieniami wiosennego słońca rozpoczęły masowe żerowanie. Eksperci ostrzegają – zagrożenie czeka na nas nie tylko w gęstym lesie, ale i w przydomowym ogródku

Termiczny budzik: Kiedy kleszcze budzą się do życia?

Powszechne przekonanie, że sroga zima opóźnia sezon na kleszcze, rzadko znajduje potwierdzenie w faktach. Według Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie, o aktywności tych pajęczaków decyduje mikroklimat panujący bezpośrednio przy powierzchni gruntu.

Pasożyty zaczynają poszukiwanie żywicieli, gdy temperatura podłoża osiąga zaledwie 5–7 stopni Celsjusza. Zazwyczaj przypada to na przełom marca i kwietnia, jednak wystarczy kilka cieplejszych dni po fali mrozów, by kleszcze wyszły z ukrycia. Ich sezon trwa nieprzerwanie aż do drastycznych spadków temperatur w październiku lub listopadzie.

Jak kleszcze przeżyły mrozy? Kleszcze zimują w stadium nimfy lub dorosłego osobnika, ukrywając się głęboko w ściółce leśnej, glebie lub pod warstwą opadłych liści. Kluczowa dla ich przetrwania nie jest temperatura powietrza, lecz wilgotność podłoża i osłona przed wysychaniem. Stabilny mikroklimat pod śniegiem i liśćmi pozwala im przetrwać nawet ujemne temperatury bez większych strat w populacji.

Statystyki, które budzą niepokój

Skalę problemu najlepiej obrazują dane Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego zawarte w raporcie „Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce”. Statystyki za rok 2024 są alarmujące:

• Borelioza: Liczba zgłoszonych przypadków zbliżyła się do poziomu 30 tysięcy.

• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM): Odnotowano ponad 800 zachorowań.

Warto zauważyć, że kleszcze przestały być domeną „dzikiej natury”. Coraz częściej kolonizują przestrzenie miejskie: parki, ogródki działkowe, obrzeża alejek spacerowych oraz przydomowe trawniki. Szczególnie niebezpieczne są miejsca styku różnych ekosystemów – granice lasu i łąki czy pobocza gęsto zarośniętych ścieżek.

Najgroźniejsze choroby odkleszczowe w Polsce

Ukąszenie kleszcza to nie tylko dyskomfort, ale ryzyko wprowadzenia do organizmu groźnych patogenów.

1. Borelioza (krętkowica kleszczowa):

   • Wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi.

   • Objawy: Charakterystyczny rumień wędrujący (pojawia się u większości, ale nie u wszystkich zakażonych), bóle stawów, objawy grypopodobne.

   • Leczenie: Skuteczna antybiotykoterapia przy wczesnym rozpoznaniu. Nieleczona prowadzi do powikłań kardiologicznych i neurologicznych.

2. Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM):

   • Infekcja wirusowa atakująca ośrodkowy układ nerwowy.

   • Objawy: Dwufazowy przebieg – od bólów mięśni po objawy neurologiczne (zapalenie opon mózgowych).

   • Leczenie: Wyłącznie objawowe (brak leku przyczynowego).

Strategia obrony: Jak zminimalizować ryzyko?

Zamiast rezygnować z aktywności na świeżym powietrzu, warto wdrożyć zasady bezpiecznego spaceru:

• Odpowiedni ubiór: Długie nogawki i rękawy. Wybieraj jasne kolory – na nich znacznie łatwiej dostrzec ciemnego, wędrującego po materiale kleszcza, zanim zdąży dotrzeć do skóry.

• Repelenty: Stosuj sprawdzone środki odstraszające (zawierające DEET, ikarydynę lub IR3535).

• Przegląd ciała: Po powrocie do domu dokładnie obejrzyj miejsca o cienkiej i wilgotnej skórze: pachy, pachwiny, zgięcia kolan, okolice pępka oraz skórę głowy (zwłaszcza u dzieci).

• Higiena: Zdjęcie ubrań i ich wypranie zaraz po spacerze pomaga pozbyć się „pasażerów na gapę”.

Procedura po ukąszeniu: Co robić, gdy znajdziesz kleszcza?

Jeśli zauważysz wpitego pasożyta, liczy się czas. Im krócej kleszcz żeruje, tym mniejsze ryzyko transmisji bakterii boreliozy (ryzyko znacznie wzrasta po 24–48 godzinach).

1. Usuwanie: Użyj pęsety lub specjalnych przyrządów (pętelek, lassa). Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry.

2. Ruch: Wyciągaj zdecydowanym, jednostajnym ruchem wzdłuż osi wbicia. Nie wykręcaj, nie smaruj tłuszczem ani alkoholem – to może spowodować wymioty kleszcza i przyspieszyć zakażenie.

3. Dezynfekcja: Rankę przemyj środkiem odkażającym.

4. Obserwacja: Przez kolejne kilka tygodni monitoruj miejsce ukąszenia oraz ogólne samopoczucie. Jeśli pojawi się rumień lub gorączka – niezwłocznie udaj się do lekarza.

Kleszcze to jedne z najbardziej adaptacyjnych pasożytów w naszym klimacie. Pamiętajmy, że każda zielona przestrzeń – nawet nasz własny ogród – wymaga czujności. Odpowiednia profilaktyka i szybka reakcja to jedyna skuteczna ochrona przed poważnymi skutkami chorób odkleszczowych.