Współczynnik dzietności w Polsce wyniósł 1,03 – to najniższy poziom w historii powojennej i jeden z najniższych w Europie. W tym samym czasie liczba urodzeń spadła o ponad 10% względem roku poprzedniego, do około 58 tys. GUS szacuje, że do 2060 roku populacja Polski zmniejszy się z obecnych 37,4 mln do 30,9 mln mieszkańców. Eksperci ostrzegają, że przy obecnych trendach system emerytalny może stanąć przed poważnymi problemami za 10-15 lat.

Przyszłość maluje się w czarnych barwach

Według danych GUS w ciągu pierwszych 9 miesięcy 2025 roku urodziło się około 181 tys. dzieci – o 11 tys. mniej niż rok wcześniej. Współczynnik urodzeń obniżył się o 0,3 punktu do 6,5 promille. Jednocześnie zmarło około 303 tys. osób, co dało ujemny przyrost naturalny na poziomie -122 tys.

Dla porównania – jeszcze w 2017 roku współczynnik dzietności wynosił 1,45. W 2023 roku spadł do 1,16, w 2024 do 1,11, a teraz osiągnął poziom 1,03. Do zapewnienia prostej zastępowalności pokoleń potrzebny jest wskaźnik na poziomie 2,1.

Według danych OECD Polska zajmuje 3 miejsce od końca pod względem dzietności na świecie, wyprzedzając jedynie Chile i Koreę Południową. W Europie gorzej jest tylko na Litwie (1,0) i w Estonii (1,09).

GUS w nowej prognozie demograficznej z listopada 2025 roku skorygował wcześniejsze szacunki. Według scenariusza zakładającego utrzymanie obecnego poziomu dzietności, w wieku produkcyjnym w 2050 roku będzie 16,4 mln osób, a w 2060 roku – 14 mln. To oznacza spadek z obecnych 21,7 mln.

Jednocześnie mediana wieku wzrośnie z obecnych 43,3 lat do ponad 50 lat w 2060 roku. Osoby w wieku 65+ będą stanowić około 32% populacji wobec obecnych 24%. Indeks starości wzrósł już do 141 – na 100 dzieci w wieku 0-14 lat przypada 141 osób w wieku 65+.

Dane nie wyglądają dobrze

Demografia Mateusz Łakomy, autor książki „Demografia jest przyszłością”, wskazuje, że obecny kryzys ma źródła głębsze niż tylko ekonomiczne. Według jego analiz nie chodzi tylko o liczbę dzieci w rodzinach, ale o podstawy ich istnienia – maleje liczba par żyjących w stałych związkach.

Średni wiek kobiet w momencie urodzenia pierwszego dziecka wzrósł z 22,7 lat w 1990 roku do 29,1 lat w 2024 roku. Coraz więcej kobiet odkłada macierzyństwo lub całkowicie z niego rezygnuje.

GUS w swoim opracowaniu z kwietnia 2025 roku wskazuje, że w końcu września 2025 roku liczba ludności Polski wyniosła około 37 376 tys. osób – o 158 tys. mniej niż rok wcześniej. Tempo ubytku rzeczywistego w okresie 9 miesięcy wyniosło -0,30%, co oznacza, że na każde 10 tys. mieszkańców ubyło 30 osób.

Według długoterminowych prognoz ONZ, przy założeniu dzietności na poziomie 1,3, populacja Polski spadnie do 14,5 mln w 2100 roku. Jeśli dzietność utrzyma się w okolicach 1,0, liczba ta może być jeszcze niższa – według niektórych ekspertów nawet około 10 mln.

Instytut Emerytalny w raporcie z marca 2025 roku alarmuje, że na koniec 2023 roku wartość aktywów w III filarze emerytalnym (IKE, IKZE, PPE, PPK) wyniosła 74,3 mld zł. W porównaniu ze zobowiązaniami Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rzędu 4,96 bln zł jest to kwota znikoma.

Co to oznacza dla czytelnika

Zmiany demograficzne będą miały bezpośredni wpływ na finanse osobiste, rynek pracy i system emerytalny. Oto, jak można się zabezpieczyć przed konsekwencjami kurczącego się społeczeństwa.

Zabezpieczenie emerytalne – konieczność prywatnych oszczędności

Eksperci szacują, że osoby przechodzące na emeryturę w 2060 roku mogą liczyć na świadczenie z ZUS stanowiące zaledwie 25% ostatniej pensji. System emerytalny oparty na zasadzie repartycyjnej, gdzie składki obecnych pracujących finansują emerytury obecnych emerytów, nie wytrzyma presji demograficznej.

IKE (Indywidualne Konto Emerytalne)

W 2025 roku limit wpłat na IKE wynosi 26 019 zł rocznie. Główną korzyścią jest zwolnienie z 19% podatku od zysków kapitałowych przy wypłacie, pod warunkiem spełnienia wymogów wiekowych. Środki można wypłacić po ukończeniu 60 lat (lub 55 lat, jeśli masz już prawo do emerytury), jeśli wpłaty były dokonywane przez co najmniej 5 lat.

IKE można założyć w banku, funduszu inwestycyjnym, domu maklerskim lub zakładzie ubezpieczeń. Konto pozwala inwestować w fundusze, akcje, obligacje czy lokaty. Nie ma obowiązku corocznych wpłat – można wpłacać wtedy, gdy jest na to możliwość.

IKZE (Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego)

W 2025 roku limit wpłat na IKZE wynosi 10 407,60 zł dla osób zatrudnionych i 15 611,40 zł dla przedsiębiorców. Główna korzyść to ulga podatkowa już w roku dokonania wpłaty – kwotę wpłat można odliczyć od podstawy opodatkowania.

Przy stawce 12% podatku pełna wpłata na IKZE daje oszczędność około 1249 zł rocznie. Przy stawce 32% oszczędność wynosi około 3330 zł. Wypłata z IKZE jest możliwa po ukończeniu 65 lat i wiąże się z 10% zryczałtowanym podatkiem.

IKZE jest szczególnie korzystne dla osób z wyższymi dochodami, które płacą podatek w stawce 32%. Zwrot podatku można reinwestować, wpłacając go ponownie na IKZE i zwiększając kapitał emerytalny.

Strategia długoterminowa

Regularne oszczędzanie nawet 300-400 zł miesięcznie przez 20-25 lat może zgromadzić kapitał sięgający 250-400 tys. zł, zależnie od stopy zwrotu. To realna poduszka bezpieczeństwa na emeryturze.

Młodsze osoby (20-40 lat) powinny rozważyć bardziej agresywne strategie inwestycyjne z większym udziałem akcji. Osoby bliższe emeryturze powinny stopniowo przechodzić na strategie konserwatywne z większym udziałem obligacji i lokat.

Jeśli prowadzisz firmę – automatyzacja i dywersyfikacja

Kurczący się rynek pracy oznacza rosnące problemy ze znalezieniem pracowników. Już teraz w niektórych branżach brakuje wykwalifikowanych specjalistów. Według danych GUS, co roku z rynku pracy ubywa około 200 tys. osób w wieku produkcyjnym.

Inwestycje w automatyzację

Firmy powinny rozważyć inwestycje w technologie, które zmniejszają zapotrzebowanie na pracę ludzką. Może to obejmować automatyzację procesów produkcyjnych, wdrożenie systemów zarządzania magazynem, robotyzację linii produkcyjnych czy wykorzystanie sztucznej inteligencji w obsłudze klienta.

Choć początkowe koszty mogą być wysokie, w długiej perspektywie pozwoli to utrzymać konkurencyjność nawet przy malejącej liczbie dostępnych pracowników.

Podnoszenie kwalifikacji obecnej kadry

Inwestycje w szkolenia i rozwój kompetencji pracowników pozwalają zwiększyć produktywność bez konieczności zwiększania zatrudnienia. Wielozadaniowi pracownicy mogą kompensować braki kadrowe.

Nieruchomości – co będzie z cenami mieszkań

Zmniejszająca się populacja ma bezpośredni wpływ na rynek nieruchomości. Według prognoz GUS, w niektórych województwach populacja skurczy się o ponad 25% do 2060 roku. Największy spadek czeka województwo świętokrzyskie (-29%), lubelskie (-25,4%) i opolskie (-25,2%).

Różnice regionalne

Małe miasta i wsie mogą doświadczyć spadku cen nieruchomości z powodu zmniejszającego się popytu. Młodzi ludzie wyjeżdżają do większych ośrodków w poszukiwaniu pracy, co prowadzi do wyludniania się niektórych regionów.

Duże miasta, szczególnie Warszawa, Kraków, Wrocław, Trójmiasto i Poznań, będą prawdopodobnie zyskiwać. Koncentracja gospodarki i miejsc pracy w dużych ośrodkach może utrzymać popyt na mieszkania w tych lokalizacjach.

Co to oznacza praktycznie

Jeśli planujesz zakup nieruchomości inwestycyjnej, warto kierować się lokalizacją w dużym mieście lub w jego okolicy. Inwestycje w nieruchomości w małych miejscowościach lub na terenach wiejskich mogą stracić na wartości.

Jeśli posiadasz nieruchomość w mniejszym mieście, warto rozważyć jej sprzedaż teraz, zanim spadek populacji wpłynie na ceny.

Dodatkowe źródła dochodu

W obliczu niepewności systemu emerytalnego warto rozważyć budowanie dodatkowych źródeł dochodu już teraz. Może to być:

• Inwestycje kapitałowe – regularne inwestowanie w fundusze indeksowe, obligacje czy akcje spółek dywidendowych może zapewnić dodatkowy dochód na emeryturze
• Nieruchomości na wynajem – zakup mieszkania pod wynajem w dużym mieście może generować stały dochód pasywny
• Działalność gospodarcza – rozwijanie umiejętności, które można wykorzystać jako freelancer lub konsultant po przejściu na emeryturę

PPK i PPE – wsparcie od pracodawcy

PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe)

Jeśli twój pracodawca oferuje PPK, warto z niego skorzystać. Pracodawca wpłaca 1,5% twojego wynagrodzenia, a państwo dopłaca 240 zł rocznie. Przy wpłacie własnej 2% wynagrodzenia (to minimum), łączne wpłaty wynoszą 3,5% pensji plus dopłata państwa.

Przy wynagrodzeniu 7000 zł brutto miesięcznie, po roku na koncie PPK znajdzie się około 3180 zł (w tym 140 zł ze składki pracownika, 1050 zł od pracodawcy i 240 zł od państwa, plus ewentualne zyski z inwestycji). To dodatkowe oszczędności bez większego wysiłku.

PPE (Pracownicze Programy Emerytalne)

Niektórzy pracodawcy oferują PPE, gdzie wpłaty finansuje głównie pracodawca, a twoja wpłata jest dobrowolna. Warto sprawdzić, czy twoja firma oferuje taki program i jakie są warunki uczestnictwa.

Pilne działania – co zrobić teraz

Współczynnik dzietności 1,03 i kurczące się społeczeństwo oznaczają, że system emerytalny oparty na obecnych zasadach może nie wytrzymać presji demograficznej. Do 2060 roku liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie z 21,7 mln do około 14 mln, podczas gdy liczba emerytów wzrośnie. Prywatne oszczędzanie w III filarze, automatyzacja w firmach i świadome decyzje inwestycyjne to sposób na zabezpieczenie przyszłości finansowej.

1. Jeśli masz 20-40 lat – załóż IKE lub IKZE jak najszybciej. Im wcześniej zaczniesz oszczędzać, tym więcej czasu będzie miał kapitał na wzrost. Nawet niewielkie kwoty odkładane regularnie przez 25-30 lat mogą zgromadzić znaczący kapitał.
2. Jeśli masz 40-55 lat – zwiększ wpłaty na IKE/IKZE do maksimum możliwości. Czas na budowanie kapitału emerytalnego się kurczy. Rozważ bardziej agresywne strategie inwestycyjne, aby maksymalizować zyski.
3. Jeśli prowadzisz firmę – zaplanuj inwestycje w automatyzację na najbliższe 5-10 lat. Pracownicy będą coraz drożsi i trudniejsi do znalezienia.
4. Jeśli planujesz zakup nieruchomości – kieruj się lokalizacją w dużych miastach lub ich okolicy. Unikaj inwestycji w małe miejscowości.
5. Sprawdź PPK – jeśli twój pracodawca oferuje PPK, a ty nie uczestniczysz, rozważ przystąpienie. To dodatkowe oszczędności z wpłatami pracodawcy i państwa.