Kupiłeś na bazarku? Listy od gmin już docierają do Polaków. Gigantyczna kara za niewiedzę. Kary sięgają nawet miliona złotych

Wiosną bazary i sklepy ogrodnicze pękają w szwach. Pnące, szybkorosnące, kwitnące – tak niektórzy sprzedawcy opisują część roślin, które już dziś figurują na unijnej liście gatunków zakazanych lub trafią na nią w 2027 roku. Właściciel ogrodu, który kupił sadzonkę w dobrej wierze, nie może powiedzieć urzędowi, że nie wiedział. Prawo nie zna tego usprawiedliwienia – a kara administracyjna może sięgnąć miliona złotych.

Dlaczego lista zakazanych roślin się wydłuża – i dlaczego właśnie teraz

Inwazyjne Gatunki Obce, w skrócie IGO, to organizmy, które nie występują naturalnie w danym ekosystemie, a po wprowadzeniu zaczynają się rozprzestrzeniać kosztem rodzimych gatunków. W całej Unii Europejskiej straty gospodarcze spowodowane przez IGO szacowane są na 12 mld euro rocznie – to dane Komisji Europejskiej. W tej kwocie mieszczą się koszty usuwania roślin, strat w rolnictwie, uszkodzeń infrastruktury i leczenia oparzeń po kontakcie z barszczem Sosnowskiego.

Podstawą prawną w Polsce i całej UE jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1143/2014 z 22 października 2014 r. w sprawie działań zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu do IGO. Na jego podstawie Komisja Europejska regularnie aktualizuje listę gatunków stwarzających zagrożenie dla Unii. Lista liczy dziś 88 gatunków. Polska lista krajowa jest szersza – obejmuje 119 gatunków, z czego 31 dotyczy bezpośrednio terytorium Polski.

W lipcu 2025 roku Komisja Europejska rozszerzyła listę o kolejne 26 gatunków. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska na bieżąco aktualizuje polskie rozporządzenia wykonawcze. To oznacza konkretny problem dla każdego ogrodnika: roślina kupiona legalnie w tym sezonie może trafić na listę zakazanych w następnym – i wtedy właściciel ma obowiązek ją usunąć.

Najwyższa Izba Kontroli w raporcie z maja 2025 roku oceniła, że przez lata organy administracji publicznej zaniedbywały swoje obowiązki w zakresie kontroli gatunków inwazyjnych. W ramach własnego rozpoznania biegli NIK wykryli 246 niezidentyfikowanych wcześniej stanowisk roślin inwazyjnych w skontrolowanych gminach – o których gminy nie miały pojęcia. Przy 6 z nich stwierdzono stanowiska barszczu Sosnowskiego w bezpośrednim sąsiedztwie szkół, dróg i zabudowy mieszkalnej. Żadna z 12 skontrolowanych gmin nie prowadziła kompleksowego rozpoznania IGO na swoim terenie. NIK ocenił, że na projekt opracowania zasad kontroli – wartości 19,5 mln zł – środki zostały wydane bez proporcjonalnych efektów.

Gminy teraz nadrabiają zaległości. Efekt jest taki, że kontrole weszły do ogrodów prywatnych i ROD-ów, a właściciele płacą za wieloletnie zaniedbania systemu.

Co jest zakazane już teraz, a co za rok – terminy, których nie możesz przegapić

Największy chaos informacyjny dotyczy terminów. Inne portale piszą o „zakazanym dławiszu” nie podając daty, przez co właściciele ogrodów nie wiedzą, że mają jeszcze rok na działanie. Poniższa tabela pokazuje faktyczny stan prawny na czerwiec 2026 roku:

Roślina	Status prawny dziś (czerwiec 2026)	Termin zakazu / zmiany	Skąd pochodzi zakaz
Pistia rozetkowa (sałata wodna)	Zakaz już obowiązuje – nie można posiadać, uprawiać, sprzedawać	Od 2 sierpnia 2024 r. (lista IGO UE)	Lista UE IGO, rozp. 1143/2014
Dławisz okrągłolistny	Legalny – można posiadać i uprawiać	Zakaz od 2 sierpnia 2027 r. – posiadanie, uprawa, sprzedaż	Lista UE IGO, rozp. nr 2024/1905
Barszcz Sosnowskiego i Mantegazziego	Zakaz obowiązuje – lista „szybkiej eliminacji”	Obowiązuje, obowiązek usunięcia i zgłoszenia	Polska lista krajowa, rozp. RM 2022
Rdestowce (ostrokończysty, sachaliński, czeski)	Zakaz obowiązuje – lista IGO UE i krajowa	Obowiązuje, obowiązek eliminacji	Lista UE IGO i polska lista krajowa
Bożodrzew gruczołkowaty (ajlant)	Zakaz obowiązuje – lista IGO UE	Obowiązuje	Lista UE IGO, rozp. 1143/2014
Nawłoć kanadyjska i późna	Zakaz obowiązuje – polska lista krajowa	Obowiązuje	Polska lista krajowa
Kolczurka klapowana	Zakaz obowiązuje – polska lista krajowa	Obowiązuje	Polska lista krajowa
Niecierpek gruczołowaty	Zakaz obowiązuje – lista IGO UE	Obowiązuje	Lista UE IGO, rozp. 1143/2014

Źródło: GDOŚ (gdos.gov.pl), rozporządzenie PE i Rady nr 1143/2014, rozporządzenie KE nr 2024/1905 (lista IGO lipiec 2024), rozporządzenie Rady Ministrów z 2 grudnia 2022 r. w sprawie gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski (Dz.U. z 2022 r., poz. 2649). Termin zakazu dławisza: 2 sierpnia 2027 r. Przed tą datą posiadanie i uprawianie jest legalne.

Jak te rośliny trafiają do polskich ogrodów – i dlaczego nikt przy kasie nie ostrzega

Odpowiedź jest prosta: bo część z nich nadal można sprzedawać. Dławisz okrągłolistny jest legalny w sprzedaży do 2 sierpnia 2027 roku, więc sklepy ogrodnicze nie naruszają przepisów, oferując go na półce. Problem polega na tym, że po tej dacie właściciel ogrodu będzie musiał roślinę usunąć – nawet jeśli kupił ją wcześniej legalnie, nawet jeśli wyrosła bez jego wiedzy.

Drugi mechanizm to brak obowiązku informacyjnego dla sprzedawcy. Żaden przepis nie nakazuje sprzedawcy na bazarku oznaczenia sadzonki jako „trafi na listę zakazanych od 2027 roku”. Kupujący nie ma skąd wiedzieć, że szybkorosnące pnącze za 15 zł może go za 2 lata kosztować mandat lub postępowanie administracyjne.

Trzeci mechanizm to dziczenie roślin. Rdestowce, nawłoć, niecierpek gruczołowaty – te gatunki nie wymagają celowego sadzenia. Wystarczy, że sąsiad miał rdestowca, ptak przeniósł nasiona albo poprzedni właściciel posadził nawłoć jako „dzikie kwiaty na łąkę”. Teraz rośliny rosną na działce, a odpowiedzialność spoczywa na aktualnym właścicielu.

Czwarty mechanizm to importowane nasiona i sadzonki bez polskich etykiet. Przepisy o IGO obowiązują na terenie UE, ale na bazarach sezonowych pojawia się towar z poza unijnego systemu kontroli. Sprzedawca twierdzi, że „to egzotyczna roślina ozdobna” – a kupujący nie ma narzędzi do weryfikacji.

Jak rozpoznać zakazane rośliny – czego szukać w swoim ogrodzie wiosną

Wiosna i wczesne lato to moment, gdy inwazyjne rośliny są najłatwiejsze do identyfikacji przed pełnym rozwojem. Poniższa tabela opisuje cechy rozpoznawcze gatunków, które najczęściej pojawiają się w polskich ogrodach nieświadomie:

Roślina	Jak wygląda – cechy rozpoznawcze	Gdzie najczęściej rośnie w ogrodzie	Zagrożenie dla człowieka
Barszcz Sosnowskiego	Do 3-4 m wysokości, liście do 1,5 m, białe baldachy kwiatów, łodyga z purpurowymi plamami	Brzegi działki, przy ogrodzeniach, wilgotne miejsca	Poważne oparzenia chemiczne – sok + słońce = oparzenia II/III stopnia
Rdestowiec ostrokończysty	Do 3 m, łodyga bambusopodobna, liście sercowate ze ściętą nasadą, kwitnie biało-kremowo	Wzdłuż ogrodzeń, przy ścianach, przy wodzie	Niszczy fundamenty, kanalizację, nawierzchnie
Nawłoć kanadyjska	Do 2 m, żółte wiechy kwiatów w sierpniu-październiku, charakterystyczny miodowy zapach	Nieużytki, dzikie kąty ogrodu, łąki	Silny alergen – pyłek wywołuje alergię
Bożodrzew gruczołowaty (ajlant)	Drzewo do 20 m, liście pierzaste, gorzki zapach liści po roztarciu, płaskie skrzydełka nasion	Przy ogrodzeniach, przy murach, nasłonecznione miejsca	Sok drażni skórę i oczy
Dławisz okrągłolistny	Pnącze oplata wszelkie podpory, liście okrągłe lub jajowate, żółto-pomarańczowe owoce jesienią	Płoty, pergole, ściany, drzewa – okala i dusi	Brak bezpośredniego – niszczy drzewa i krzewy
Pistia rozetkowa	Mała pływająca roślina, liście zebrane w rozetkę jak główka sałaty, jasnozielona, do 15 cm	Oczko wodne, akwarium – często kupowana do dekoracji	Brak bezpośredniego – zakłóca ekosystem wodny

Ile kosztuje niewiedzą – kary i postępowanie administracyjne

Przepisy karne wynikają z ustawy z 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych (Dz.U. z 2021 r., poz. 1718 ze zm.), która implementuje unijne rozporządzenie nr 1143/2014. Kary zależą od tego, czy czyn uznawany jest za wykroczenie czy przestępstwo:

• Wykroczenie – za posiadanie lub uprawianie gatunku z listy IGO bez zezwolenia: mandat do 500 zł lub grzywna do 5 000 zł orzekana przez sąd. Dotyczy głównie pojedynczych właścicieli ogrodów z pojedynczymi okazami roślin, które pojawiły się bez ich wiedzy.
• Przestępstwo i kara administracyjna – za działanie w skali handlowej, transport, rozmnażanie i sprzedaż gatunków IGO lub brak reakcji na nakaz usunięcia: kara administracyjna ustalana przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska, od kilku tysięcy złotych do 1 000 000 zł. Tak wysokie sankcje dotyczą przede wszystkim podmiotów komercyjnych i właścicieli dużych nieruchomości, gdzie inwazja ma realne skutki środowiskowe.
• W skrajnych przypadkach przepisy przewidują do 5 lat pozbawienia wolności – za celowe i masowe rozprzestrzenianie gatunków uznanych za zagrożenie dla UE.

Ważna różnica: Organ nie musi czekać na „skalę” problemu. Jeden egzemplarz pistii rozetkowej w oczku wodnym to już naruszenie przepisów – tyle że regionalni dyrektorzy ochrony środowiska skupiają się przede wszystkim na przypadkach, gdzie inwazja przekroczyła granicę działki.

Warszawa i Mazowsze: rdestowce przy wisłostradzie i kontrole ROD-ów

Warszawa zmaga się z kilkoma gatunkami inwazyjnymi, które wnikają na prywatne działki z terenów komunalnych i naturalnych. Rdestowce tworzą gęste zarośla wzdłuż Wisły, skarpami nadwiślańskimi i przy torach kolejowych. Problem polega na tym, że kłącza rdestowca przerastają pod ziemią granice działek – właściciel domu przy Wiśle może obudzić się z rdestowcem wyrastającym przez fundament, mimo że nigdy go nie sadził.

Zarząd Zieleni m.st. Warszawy prowadzi programy zwalczania rdestowców na terenach miejskich, ale odpowiedzialność za rośliny na prywatnych działkach spoczywa na właścicielach. W 2025 roku ruszyły lustracje w warszawskich ROD-ach – zarządy ogrodów, w tym ROD im. Żwirki i Wigury, ogłosiły od lipca 2025 roku systematyczne kontrole działek z protokołami. Przedmiotem inspekcji są między innymi nasadzenia niezgodne z regulaminem i rośliny inwazyjne.

Nawłoć kanadyjska i późna to z kolei problem ogrodów działkowych w Pradze-Południe, Wawrze i Białołęce – gdzie tereny ROD sąsiadują z nieużytkami i łąkami. Nawłoć po przekwitnięciu wysyła miliony nasion roznoszonych przez wiatr – wystarczy kilka lat zaniedbania, żeby zdominowała cały ogród.

Barszcz Sosnowskiego pojawia się na Mazowszu rzadziej niż na wschodzie kraju, ale NIK w swoim raporcie wskazał, że w okolicach Warszawy stwierdzono stanowiska tej rośliny w pobliżu dróg i zabudowy mieszkalnej – i żadna z gmin nie miała tych stanowisk zinwentaryzowanych przed kontrolą.

Co to oznacza dla Ciebie? Sprawdź ogród teraz, zanim zrobi to urzędnik

1. Zidentyfikuj rośliny, których nie sadziłeś celowo
Przejdź przez ogród i zinwentaryzuj wszystko, co rośnie wzdłuż ogrodzeń, przy ścianach i w „dzikich kątach”. Rdestowce, nawłoć i barszcz Sosnowskiego najczęściej pojawiają się właśnie tam. Jeśli masz oczko wodne – sprawdź, czy nie ma w nim pistii rozetkowej (wygląda jak mała sałata pływająca na powierzchni). Zdjęcia nierozpoznanej rośliny możesz wgrać do aplikacji Plant.id lub PlantNet – rozpoznają gatunki ze skutecznością powyżej 90 proc.

2. Dławisz okrągłolistny: masz czas do 2 sierpnia 2027, ale nie zwlekaj
Jeśli masz dławisza w ogrodzie, przepisy nie zabraniają ci go dziś posiadać. Ale od 2 sierpnia 2027 roku jego posiadanie stanie się nielegalne – nawet jeśli kupiłeś go legalnie rok wcześniej. Roślina rozrasta się błyskawicznie i każdy rok zwłoki oznacza więcej pracy przy usuwaniu. Kłącza i nasiona dławisza są odporne – usuwanie wymaga kilku sezonów systematycznej pracy. Lepiej zacząć teraz.

3. Jak usunąć zakazaną roślinę zgodnie z prawem
Usunięcie rośliny IGO to nie to samo co wyrwanie chwastów i wrzucenie do kompostownika. Rdestowce i barszcz Sosnowskiego wymagają specjalistycznego postępowania – kłącza nie mogą trafić do odpadów zielonych ani kompostownika, bo mogą się rozprzestrzenić. Właściwą metodą jest umieszczenie w workach foliowych i wywiezienie jako odpad komunalny zmieszany lub przekazanie do PSZOK-u. Przy dużych stanowiskach barszczu warto zgłosić się do gminy lub regionalnego dyrektora ochrony środowiska – w niektórych gminach Mazowsza dostępna jest bezpłatna pomoc przy usuwaniu.

4. Zanim cokolwiek kupisz na bazarku – zrób jedno sprawdzenie
Wejdź na stronę gdos.gov.pl i znajdź zakładkę „Gatunki Inwazyjne”. GDOŚ prowadzi aktualną listę z opisami i zdjęciami. Możesz też wpisać nazwę rośliny w wyszukiwarce bazy IGO. Zajmuje to 2 minuty i może zaoszczędzić kilka tysięcy złotych. Sprawdź nie tylko nazwę, ale też rodzaj: sprzedawcy często stosują nazwy regionalne lub handlowe, które różnią się od botanicznych.

5. Otrzymałeś pismo z urzędu – masz ściśle określony czas
Nakaz usunięcia IGO wydaje regionalny dyrektor ochrony środowiska lub wójt/burmistrz/prezydent miasta w ramach ustawy o gatunkach obcych. Nakaz określa termin wykonania. Brak reakcji w terminie skutkuje wszczęciem egzekucji administracyjnej i nałożeniem kary. Nie ignoruj pisma – nawet jeśli uważasz, że roślina wyrosła bez twojej wiedzy, warto odpowiedzieć w terminie z wyjaśnieniem i deklaracją usunięcia. Organy biorą pod uwagę dobrą wolę właściciela, szczególnie przy pierwszym naruszeniu.