Nie żyje Wanda Traczyk-Stawska. Bohaterka, łączniczka, inicjatorka Cmentarza Powstańców i Izby Pamięci

Zmarła Wanda Traczyk-Stawska, żołnierz Armii Krajowej, uczestniczka Powstania Warszawskiego i wieloletnia strażniczka pamięci o cywilnych ofiarach powstania. O jej śmierci poinformował europoseł Koalicji Obywatelskiej Michał Szczerba. Miała 99 lat.

Od Szarych Szeregów do walki w Śródmieściu

Wanda Traczyk-Stawska urodziła się 7 kwietnia 1927 roku w Warszawie, w rodzinie Bronisławy i Szczepana Traczyków; jej ojciec był legionistą. Rodzina kilkakrotnie zmieniała adresy — mieszkała między innymi na Czerniakowie, Bródnie i we Włochach, a tuż przed wojną przeniosła się na Mokotów. To właśnie tam we wrześniu 1939 roku była świadkiem, jak od niemieckiej kuli zginęło niemowlę, a jego matka została ciężko ranna — zdarzenie, które sama uznawała za przełomowe w swoim życiu.

W czasie okupacji wstąpiła do tajnego harcerstwa. Jako harcerka Szarych Szeregów brała udział w akcjach małego sabotażu, akcji „N” i kolportażu prasy podziemnej, ucząc się jednocześnie w wieczorowej szkole handlowej.

W powstaniu walczyła jako siedemnastolatka pod pseudonimem „Pączek”, używała też pseudonimu „Atma”. Służyła jako strzelec i łączniczka w Oddziale Osłonowym Wojskowych Zakładów Wydawniczych Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK — jednostce dyspozycyjnej Antoniego Chruściela „Montera”, kierowanej do wsparcia oddziałów w Śródmieściu Północnym. Jej szlak bojowy obejmował rejon Nowego Światu, Chmielnej, Brackiej, Alej Jerozolimskich, Marszałkowskiej i placu Napoleona.

Niewola, powrót i praca z dziećmi ze szkół specjalnych

Ostatnie miesiące wojny spędziła w niemieckiej niewoli — najpierw w Stalagu Lamsdorf, dzisiejszych Łambinowicach, później między innymi w Zeithain w Saksonii. Do Polski wróciła w 1947 roku, ukończyła studia na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego i przez wiele lat pracowała w szkołach specjalnych. Ten wątek jej biografii — kilkadziesiąt lat pracy z dziećmi wymagającymi szczególnej opieki – sama uważała za równie ważny jak powstańczy.

Cmentarz Powstańców Warszawy i Izba Pamięci na Woli

W Warszawie zostawiła po sobie miejsce, które bez niej prawdopodobnie by nie powstało. Przez lata przewodniczyła Społecznemu Komitetowi do spraw Cmentarza Powstańców Warszawy przy Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej i doprowadziła do przywrócenia pamięci o tej nekropolii na Woli, największej zbiorowej mogile w Polsce. To z jej inicjatywy powstała Izba Pamięci przy cmentarzu. Podczas jej otwarcia mówiła, że spoczywa tam 105 osób i że cmentarz ma wołać do świata o to, by nigdy więcej nie było wojny.

Za tę pracę otrzymała między innymi Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” z rąk minister kultury Hanny Wróblewskiej. Wcześniej odznaczono ją Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 2021 roku Muzeum Powstania Warszawskiego przyznało jej Honorową Nagrodę im. Jana Rodowicza „Anody”. Była Honorową Obywatelką miasta stołecznego Warszawy. W 2021 roku wygrała plebiscyt Warszawianka Roku, zbierając rekordowe ponad 51 tysięcy głosów.

Głos w sprawach publicznych do ostatnich lat

Nie ograniczała się do roli świadka historii. Poparła protest osób z niepełnosprawnościami w Sejmie, Strajk Kobiet i zabierała głos podczas manifestacji proeuropejskiej. Jej wystąpienie z 5 sierpnia 2021 roku na Cmentarzu Powstańców Warszawy, stało się jednym z najczęściej cytowanych przemówień ostatnich lat. Apelowała wtedy o tolerancję i o to, by szkoła pozostała bezpartyjna.

Podczas uroczystości przy pomniku „Polegli Niepokonani” zwracała się do młodszych pokoleń krótko: „Pamiętajcie o nas, kiedy my odejdziemy”.

Była bohaterką filmów dokumentalnych „Portret żołnierza” z 2015 roku i „Wanda. Ostatnia z oddziału” z 2024 roku, a jej wspomnienia ukazały się w wywiadzie rzece „Błyskawica. Historia Wandy Traczyk-Stawskiej — żołnierza powstania warszawskiego”, przeprowadzonym przez Michała Wójcika.