Podasz PESEL przy zakupach od 2027 roku. Kiedy sprzedawca będzie musiał Cię sprawdzić?

Od 10 lipca 2027 roku zaczną być stosowane nowe unijne przepisy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy. Przy części zakupów sprzedawca będzie musiał ustalić, kim jest klient, a zbierane dane mogą obejmować również PESEL. Zmiany dotyczą między innymi handlu metalami szlachetnymi oraz określonymi towarami o wysokiej wartości. Nie oznaczają jednak podawania numeru przy każdej kasie. Trzeba odróżnić sprawdzanie tożsamości od drugiej ważnej zmiany: ogólnounijnego limitu płatności gotówką.

Przepisy są już uchwalone. Ważna data to 10 lipca 2027 roku

AMLR, czyli Anti-Money Laundering Regulation, to rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2024/1624. Zostało przyjęte w 2024 roku, natomiast zasadniczo będzie stosowane od 10 lipca 2027 roku. Jako rozporządzenie ma bezpośrednie zastosowanie w państwach członkowskich. Jego celem jest ujednolicenie zasad, które mają utrudniać wprowadzanie pieniędzy z przestępstw do legalnego obrotu oraz finansowanie terroryzmu. Dla kupującego najważniejsze będzie to, czy sprzedawca należy do grupy firm objętych obowiązkami AML i czy konkretna transakcja wymaga sprawdzenia klienta.

Rada UE wyjaśnia, że wspólne przepisy mają ograniczyć różnice między państwami, z których mogą korzystać przestępcy. Obowiązki obejmują sektor finansowy, ale także określone rodzaje działalności poza bankami. W praktyce legalizowanie dochodów z przestępstw może polegać również na zamianie gotówki na wartościowe przedmioty, które następnie można sprzedać. Dlatego ustawodawca przygląda się między innymi rynkowi metali szlachetnych, drogich zegarków i luksusowych pojazdów. Dodatkowe formalności przy zakupie nie oznaczają jednak, że każdy sprawdzany klient jest podejrzany o przestępstwo.

Sklep spożywczy i sprzedawca złota mają inne obowiązki

AMLR nie nakazuje zbierania PESEL-u przy zwykłych zakupach spożywczych, odzieżowych czy zakupie sprzętu domowego tylko dlatego, że rachunek jest wysoki. Najpierw trzeba ustalić, czy przedsiębiorca jest objęty przepisami jako podmiot zobowiązany. Wśród takich firm rozporządzenie wymienia przedsiębiorców, których regularną lub główną działalnością jest handel metalami i kamieniami szlachetnymi oraz określonymi towarami o wysokiej wartości. Osobne zasady obejmują także między innymi handel dziełami sztuki. Samo prowadzenie sklepu internetowego lub przyjmowanie gotówki nie oznacza więc automatycznie identycznych obowiązków jak u sprzedawcy złota.

Równie ważne jest znaczenie określenia „towary o wysokiej wartości”. Nie chodzi o wszystko, co klient uznaje za drogie. Unijna lista obejmuje między innymi biżuterię i wyroby złotnicze lub srebrnicze oraz zegary i zegarki o wartości przekraczającej 10 000 euro. W przypadku pojazdów silnikowych granica na tej liście przekracza 250 000 euro, a dla statków powietrznych i jednostek pływających wynosi ponad 7,5 mln euro. Zakup popularnego samochodu za kilkadziesiąt tysięcy euro nie staje się zatem zakupem takiego towaru wyłącznie z powodu ceny. Handel samymi metalami szlachetnymi jest natomiast odrębną kategorią.

Od 3000 euro w gotówce sprzedawca objęty AMLR sprawdzi klienta

Przy jednorazowej transakcji gotówkowej o wartości co najmniej 3000 euro lub równowartości tej kwoty firma objęta AMLR ma co najmniej zidentyfikować klienta i zweryfikować jego tożsamość. Chodzi o ustalenie danych i ich sprawdzenie, a nie tylko zapisanie dowolnego imienia podanego przy kasie. Istotny jest zarówno próg, jak i rodzaj przedsiębiorcy. Jeżeli klient kupuje za gotówkę złoto o wartości 4000 euro od firmy regularnie handlującej metalami szlachetnymi, powinien liczyć się ze sprawdzeniem tożsamości. Z tego przepisu nie wynika natomiast powszechny obowiązek legitymowania kupujących w każdym sklepie.

Drugi podstawowy próg wynosi co najmniej 10 000 euro i dotyczy szerszej procedury sprawdzenia klienta przy transakcji jednorazowej w firmie objętej AMLR. Tutaj znaczenie ma wartość transakcji, a zapłata przelewem lub kartą nie usuwa obowiązków sprzedawcy. Procedura może obejmować również ustalenie celu transakcji i osoby, na rzecz której jest ona przeprowadzana. Kwoty te nie są też bezwarunkową gwarancją anonimowości przy mniejszych wydatkach: podejrzenie prania pieniędzy może wymagać działania niezależnie od wartości zakupu. Osobną podstawą sprawdzania klienta jest nawiązanie trwalszej relacji gospodarczej.

Kiedy pojawi się PESEL i czy wystarczy podać sam numer?

Rozporządzenie wskazuje dane potrzebne do identyfikacji osoby fizycznej, w tym imiona i nazwiska, miejsce i pełną datę urodzenia, obywatelstwo oraz, w stosownych przypadkach, krajowy numer identyfikacyjny. W Polsce takim numerem jest PESEL. Sprzedawca objęty właściwym obowiązkiem może więc mieć podstawę do zebrania PESEL-u, ale AMLR nie ustanawia zasady „PESEL przy każdym zakupie”. Nie każda procedura musi też oznaczać identyczny zestaw formalności: przepisy dopuszczają uproszczenia w sytuacjach niższego ryzyka. Samo wypowiedzenie numeru z pamięci nie zastępuje sprawdzenia tożsamości kupującego.

W polskich przepisach PESEL przy identyfikacji klienta występuje już teraz. Artykuł 36 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wymienia między innymi imię i nazwisko, obywatelstwo, PESEL oraz serię i numer dokumentu tożsamości. Jeżeli numeru PESEL nie nadano, ustawa przewiduje ustalenie daty urodzenia; wymaga również państwa urodzenia. To istotne rozróżnienie dla osób kupujących w Polsce, które takiego numeru nie posiadają. Już obecna ustawa obejmuje też przedsiębiorców przyjmujących lub dokonujących płatności gotówką za towary o wartości co najmniej równowartości 10 000 euro. Identyfikacja przy zakupie nie zacznie się więc od zera w 2027 roku.

Jak będzie to wyglądało przy konkretnych zakupach?

Najłatwiej zrozumieć różnicę, porównując zwykły zakup z transakcją u przedsiębiorcy objętego szczególnymi obowiązkami. Poniższe przykłady pokazują podstawowy mechanizm rozporządzenia, bez sytuacji podejrzanych i bez dodatkowych obowiązków wynikających z innych przepisów. Kwoty w euro oznaczają również ich równowartość w walucie używanej przy zakupie. Nie należy przyjmować, że odpowiada im jedna stała kwota w złotych na cały 2027 rok. W przykładach dotyczących metali szlachetnych i drogich zegarków chodzi o firmy, które zawodowo prowadzą taki handel.

Przykładowy zakup	Co wynika z podstawowych zasad AMLR?
Zakupy spożywcze za 300 zł	Brak nowego, powszechnego obowiązku podawania PESEL-u przy kasie.
Sprzęt AGD za 15 000 zł, zapłata kartą w zwykłym sklepie	Sama cena i płatność kartą nie uruchamiają opisanej procedury identyfikacji przez sklep.
Złoto za 4000 euro, zapłata gotówką u przedsiębiorcy handlującego metalami szlachetnymi	Sprawdzenie tożsamości ze względu na gotówkową transakcję od 3000 euro.
Zegarek za 12 000 euro, zapłata przelewem u przedsiębiorcy handlującego takimi towarami	Zakup towaru z kategorii wysokiej wartości i zastosowanie procedury AML. Przelew nie zwalnia ze sprawdzenia klienta.
Zakup w sklepie i próba zapłaty 12 000 euro w gotówce	Przekroczenie odrębnego unijnego limitu płatności gotówkowej. Podanie danych nie pozwala przyjąć takiej kwoty w gotówce.

Limit 10 000 euro w gotówce to osobna zmiana

Odrębny przepis ogranicza duże płatności gotówkowe za towary i usługi do 10 000 euro lub równowartości tej kwoty. Ten limit ma szerszy zasięg niż obowiązki identyfikacyjne określonych branż. Dotyczy przedsiębiorców handlujących towarami lub świadczących usługi, a nie tylko firm sprzedających złoto i luksusowe zegarki. W efekcie zakup może nie wymagać od sprzedawcy opisanej procedury identyfikacji AML, a mimo to zapłata całej ceny gotówką będzie niedopuszczalna. Trzeba więc oddzielnie sprawdzić możliwość użycia gotówki i ewentualną konieczność okazania dokumentu.

Podanie PESEL-u nie będzie sposobem na przekroczenie limitu. Nie pomoże też rozbicie jednej powiązanej płatności na kilka mniejszych operacji, ponieważ przepisy uwzględniają transakcje, które wydają się ze sobą powiązane. Państwa członkowskie mogą utrzymywać lub ustanawiać niższe ograniczenia. Jednocześnie unijny limit ma wyjątki, między innymi dla płatności między osobami fizycznymi, które nie działają zawodowo. Prywatna sprzedaż rzeczy między dwiema takimi osobami nie jest więc traktowana identycznie jak zakup od przedsiębiorcy. Wyjątek od limitu gotówki nie uchyla jednak innych obowiązków, na przykład podatkowych.

Sprawdzenie dokumentu nie oznacza dowolności w zbieraniu danych

Obowiązki przeciwko praniu pieniędzy nie dają firmom nieograniczonego prawa do kopiowania dokumentów klientów. UODO podkreślał już przy ocenie praktyk bankowych, że skanowanie dowodu w związku z AML musi być potrzebne do zastosowania wymaganych środków bezpieczeństwa. Samo powołanie się na przeciwdziałanie przestępczości nie uzasadnia zbierania wszystkich informacji na zapas. Warto odróżnić okazanie dokumentu i zapisanie danych wymaganych prawem od wykonania pełnej kopii. PESEL, numer dokumentu i wizerunek tworzą zestaw informacji, którego przejęcie może mieć poważne konsekwencje dla klienta.

Jeżeli przy zakupie pojawi się prośba o PESEL, można poprosić o wyjaśnienie podstawy prawnej, celu i zakresu zbierania danych oraz o informację, kto będzie je przetwarzał. Inaczej należy oceniać wymagane sprawdzenie klienta przez firmę handlującą złotem, a inaczej żądanie numeru przy zwykłym zakupie koszulki uzasadniane ogólnym hasłem „nowe przepisy unijne”. Z drugiej strony, gdy identyfikacja jest rzeczywiście wymagana, odmowa przekazania niezbędnych danych może uniemożliwić zawarcie transakcji. Sprzedawca objęty obowiązkiem AML nie może po prostu pominąć procedury na życzenie kupującego.

Co zmieni się dla kupujących w 2027 roku?

Przed zakupem złota, kosztownej biżuterii lub drogiego zegarka warto sprawdzić u sprzedawcy, jakie dokumenty będą potrzebne i jak można zapłacić. Szczególnie przy wysokiej kwocie dobrze ustalić to przed wizytą, zamiast zakładać, że przelew zawsze kończy formalności albo że gotówką da się uregulować każdą cenę. Przy zwykłych codziennych zakupach AMLR nie wprowadza powszechnej rejestracji klientów według numeru PESEL. Realna zmiana polega na ujednoliceniu zasad sprawdzania tożsamości w określonych branżach oraz ograniczeniu dużych płatności gotówką. O tym, czy trzeba będzie podać dane, zdecydują rodzaj działalności sprzedawcy, wartość i charakter transakcji oraz właściwe przepisy, a nie samo przekroczenie progu sklepu.

Źródła: rozporządzenie UE 2024/1624, PARP, Rada UE, Komisja Europejska, polska ustawa AML, UODO.