Polskie skarby zawłaszczone podczas potopu wrócą do kraju? Szwecja wskazuje nową drogę

Od bezcennych ksiąg Mikołaja Kopernika, przez hełm cara Iwana Groźnego, aż po legendarny Statut Łaskiego – lista dóbr kultury wywiezionych przez wojska szwedzkie w XVII wieku jest imponująca. Po latach dyplomatycznego patu ze strony Sztokholmu płynie sygnał: „inicjatywę muszą przejąć eksperci”. Czy to szansa na przełom, czy jedynie zręczny dyplomatyczny unik?

Temat restytucji mienia zrabowanego podczas potopu szwedzkiego powrócił ze zdwojoną siłą przy okazji marcowej wizyty króla Karola XVI Gustawa w Polsce. Choć wiceminister spraw zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski sugerował w mediach, że Szwedzi po raz pierwszy rozpatrują możliwość oddania części łupów, oficjalne deklaracje na szczeblu rządowym na razie nie padły. Szwedzki resort kultury wskazuje jednak konkretną formułę, która może otworzyć drzwi do powrotu skarbów nad Wisłę.

„Inicjatywa należy do instytucji”

Szwedzka minister kultury, Parisa Liljestrand, ustami swojego sekretarza prasowego Haralda Eikena, podkreśla, że politycy nie powinni być jedynymi decydentami w tej sprawie. Kluczem ma być „nowa współpraca” między muzeami i instytucjami dziedzictwa narodowego obu krajów. Według strony szwedzkiej to właśnie społeczność branżowa powinna przejąć inicjatywę w zakresie współpracy, wypożyczeń, a nawet ewentualnych zwrotów dóbr kultury.

W praktyce oznacza to, że najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest obecnie wieloletni depozyt lub partnerstwo między placówkami. Polska mogłaby odzyskać dostęp do swoich skarbów na zasadzie partnerskiej wymiany, podobnie jak ma to miejsce w przypadku egipskiego obelisku Ramzesa II, który gości w poznańskim Muzeum Archeologicznym dzięki uprzejmości muzeum w Berlinie.

Skala szwedzkich grabieży: Co wciąż jest w Sztokholmie?

Potop szwedzki z połowy XVII wieku był dla Rzeczypospolitej katastrofą o niespotykanej skali. Agresorzy nie tylko niszczyli miasta, ale systematycznie ograbiali rezydencje królewskie i biblioteki. Wiele z tych przedmiotów do dziś stanowi ozdobę szwedzkich zbiorów państwowych.

Wśród najbardziej znanych skarbów wymienić można Statut Łaskiego – zbiór przywilejów i praw opisujący funkcjonowanie Królestwa Polskiego, czy bezcenny księgozbiór Mikołaja Kopernika, który obecnie znajduje się w bibliotece uniwersyteckiej w Uppsali. W Zbrojowni Królewskiej w Sztokholmie wciąż można podziwiać hełm cara Iwana IV Groźnego, który Szwedzi zrabowali z Warszawy po tym, jak wcześniej Polacy wywieźli go z Moskwy. Skala grabieży była tak wielka, że do dziś w mule Wisły odnajdywane są ciężkie fragmenty dekoracji architektonicznych, które Szwedzi próbowali spławiać rzeką do Bałtyku.

Prawne zawiłości i polityczny renesans

Sprawa restytucji jest skomplikowana prawnie. Choć pokój oliwski z 1660 roku nakazywał Szwecji zwrot zrabowanych bibliotek, zobowiązanie to zostało wypełnione jedynie w niewielkim stopniu. Przez lata Sztokholm bronił się przed zwrotami, twierdząc, że łupy wojenne z XVII wieku są „legalną zdobyczą” w świetle ówczesnego prawa międzynarodowego. Taką argumentację przedstawiała jeszcze niedawno była szefowa szwedzkiego MSZ Ann Linde.

Obecnie jednak Polska i Szwecja przeżywają renesans relacji, wzmocniony współpracą wojskową w ramach NATO i wspólnymi kontraktami zbrojeniowymi. To właśnie ten dobry klimat polityczny ma być fundamentem dla rozmów o wspólnym dziedzictwie. Choć Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zaznacza, że nie otrzymało jeszcze wiążących deklaracji, potwierdza stały kontakt ze szwedzkimi partnerami. Wynik marcowego spotkania ekspertów obu krajów może być pierwszym krokiem do tego, by zrabowane wieki temu artefakty znów pojawiły się w polskich muzeach.