Prezydent podpisał ustawę. Gigantyczne zmiany w L4, zwolnieniach i pracy już weszły w życie. Kolejne wchodzą niedługo

7 stycznia 2026 roku Prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę wprowadzającą zmiany w zakresie zwolnień lekarskich, kontroli ich wykorzystywania oraz orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Pierwsze przepisy weszły w życie już pod koniec stycznia, drugie wejdą w kwietniu, a trzecia część – od 1 stycznia 2027 roku. Zmiany dotyczą definicji pracy zarobkowej, uprawnień kontrolerów oraz możliwości pracy u jednego pracodawcy podczas zwolnienia w drugiej firmie.

Co już się zmieniło od końca stycznia

Od końca stycznia 2026 roku obowiązują przepisy doprecyzowujące kontrolę prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy. ZUS otrzymał jednoznaczne uprawnienie do kontrolowania zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Wcześniej ten obszar budził wątpliwości interpretacyjne.

ZUS może teraz żądać od ubezpieczonego udzielenia wyjaśnień i informacji na potrzeby kontroli zaświadczenia lekarskiego. Instytucja otrzymała również możliwość udostępniania samorządom zawodowym lekarzy danych zgromadzonych w postępowaniach kontrolnych – dla celów postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarza.

Zmieniono tryb odwoławczy. Zamiast odwołania do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, lekarz może teraz złożyć wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej cofnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich.

Kluczowe zmiany wchodzą w kwietniu

W kwietniu 2026 roku – czyli za kilka tygodni – wejdą w życie najważniejsze zmiany dotyczące definicji pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia.

Nie zmieni się zasada, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeśli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową. Zmieni się natomiast druga przesłanka – ubezpieczony utraci zasiłek chorobowy, jeżeli będzie podejmował aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Dotychczas przepisy mówiły o wykorzystaniu zwolnienia w sposób niezgodny z celem.

Ustawa wprowadza precyzyjne definicje. Pracą zarobkową powodującą utratę zasiłku będzie każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.

Aktywnością niezgodną z celem zwolnienia będą wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Wyłączone są zwykłe czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności.

Kontrolerzy z nowymi uprawnieniami

Od kwietnia 2026 roku kontrolerzy ZUS i płatników składek otrzymają uprawnienia do legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia tożsamości. Będą też uprawnieni do wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli oraz odbierania informacji od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek i lekarza leczącego.

Kontroler ZUS nadal nie ma prawa wchodzić do mieszkania bez zgody właściciela. Wzmocniono natomiast transparentność procesu kontroli przez doprecyzowanie jej zakresu i stosowanych metod.

Kontrolą mogą być obejmowane zarówno zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby, jak i z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Kontrola może dotyczyć również osób po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Lekarze orzecznicy z nowymi zasadami zatrudnienia

Od końca stycznia 2026 roku ZUS może zatrudniać pielęgniarki, pielęgniarzy oraz fizjoterapeutów do wydawania orzeczeń w określonych sprawach. Fizjoterapeuci będą orzekać w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej, a pielęgniarki lub pielęgniarze – w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Zróżnicowano poziom kwalifikacji lekarzy orzeczników. Poza lekarzami specjalistami na stanowiskach lekarzy orzeczników będą mogli pracować lekarze odbywający szkolenie specjalizacyjne w określonej dziedzinie medycyny albo posiadający co najmniej 5 lat wykonywania zawodu.

Lekarze realizujący zadania związane z nadzorem – Naczelny Lekarz Zakładu, główny lekarz orzecznik oraz lekarze inspektorzy nadzoru – muszą legitymować się tytułem specjalisty.

Uelastyczniono formy współpracy. Lekarze orzecznicy, fizjoterapeuci oraz pielęgniarki będą mogli wykonywać pracę na podstawie umowy o pracę albo umowy o świadczenie usług – według wyboru. Lekarze realizujący zadania nadzorcze będą zatrudniani wyłącznie na podstawie umów o pracę.

Wynagrodzenia zasadnicze kadry medycznej zatrudnionej na podstawie umów o pracę będą ustalane z zastosowaniem mnożników kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej. Mnożniki określi minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego w drodze rozporządzenia.

Rewolucja w wystawianiu e-ZLA od 2027 roku

Od 1 stycznia 2027 roku lekarz – na żądanie ubezpieczonego – nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia lekarskiego z określonego tytułu, jeżeli praca zarobkowa w jednym z miejsc będzie mogła być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy.

Zmiana dotyczy sytuacji, gdy ubezpieczony zatrudniony jest u 2 pracodawców – na przykład u jednego na umowie o pracę, a u drugiego na umowie zlecenie. Jeśli będzie niezdolny do wykonywania pracy u jednego pracodawcy, ale u drugiego – ze względu na charakter pracy – będzie mógł świadczyć pracę, to zwolnienie nie będzie musiało obejmować obu tytułów.

Ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek o okresie, na który zostało mu wystawione zwolnienie od pracy z innego tytułu.

Fakty i tło sprawy

Dotychczas obowiązujące przepisy budziły wątpliwości interpretacyjne. Brak precyzyjnych definicji pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia powodował problemy w postępowaniach kontrolnych i odwoławczych.

Ustawa wprowadza również regulacje dotyczące postępowania orzeczniczego. Od 1 stycznia 2027 roku zarówno orzeczenia wydawane po raz pierwszy, jak i orzeczenia wydawane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy będą wydawane jednoosobowo. Obecnie sprzeciwy i zarzuty wadliwości od orzeczeń lekarzy orzeczników rozpatrują komisje lekarskie działające w składzie 3 lekarzy specjalistów.

Wprowadzono możliwość przeprowadzania e-wizyt – badanie związane z wydaniem orzeczenia będzie można przeprowadzić z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych. Orzeczenia będą wydawane w postaci dokumentu elektronicznego.

Określono maksymalny termin na wydanie orzeczenia – 30 dni. Osoba zainteresowana będzie mogła wnieść ponaglenie w przypadku przekroczenia tego terminu.

Podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych będą zobowiązane udostępnić dokumentację medyczną w ciągu 14 dni od otrzymania wniosku o udostępnienie.

Co to oznacza dla Ciebie?

Dla osób przebywających na zwolnieniu lekarskim najważniejsze zmiany wejdą w życie w kwietniu 2026 roku. Od tego momentu obowiązywać będą precyzyjne definicje działań, które mogą skutkować utratą prawa do zasiłku chorobowego.

Czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności, nie będą powodować utraty zasiłku. Dotyczy to zarówno pracy zarobkowej, jak i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Kluczowe jest, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.

Zwykłe czynności dnia codziennego nie będą uznawane za aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Ustawa nie definiuje wprost, co oznacza „zwykła czynność dnia codziennego” – będzie to przedmiotem interpretacji w konkretnych sprawach.

Od kwietnia 2026 roku kontrolerzy będą mogli legitymować osoby kontrolowane w celu ustalenia tożsamości. Nadal jednak nie będą mogli wejść do mieszkania bez zgody właściciela. Kontrola może być przeprowadzona w miejscu publicznym lub w miejscu pracy.

Od 1 stycznia 2027 roku osoby pracujące u kilku pracodawców będą mogły kontynuować pracę u jednego z nich podczas zwolnienia lekarskiego w drugim miejscu zatrudnienia – pod warunkiem, że charakter pracy na to pozwala. Lekarz nie będzie musiał wystawiać zwolnienia na wszystkie tytuły ubezpieczenia, jeśli ubezpieczony złoży takie żądanie.

Dla lekarzy i podmiotów leczniczych kluczowa jest zmiana terminu udostępniania dokumentacji medycznej – od 2027 roku będzie to 14 dni od otrzymania wniosku. Podmioty, które nie wywiążą się z tego obowiązku, mogą narazić się na sankcje.

Zmiany mają na celu usprawnienie kontroli zwolnień lekarskich oraz orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Doprecyzowanie przepisów powinno ograniczyć wątpliwości interpretacyjne i usprawnić postępowania odwoławcze.