Ukryte wolne w przepisach. Możesz zyskać nawet kilkanaście dodatkowych dni w roku

Wielu pracowników kojarzy wolne głównie z urlopem wypoczynkowym. Tymczasem przepisy przewidują także inne sytuacje, w których można legalnie nie przyjść do pracy albo skrócić czas obowiązków. Nikt nie powinien brać tego rodzaju dni wolnych na inne wypadki niż przewidziane w ustawie, ale warto znać swoje prawa.

Siła wyższa w Kodeksie pracy – nowy przepis, który wciąż omija miliony

Od 26 kwietnia 2023 r. każdy pracownik ma prawo do zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej. Podstawa to art. 148(1) Kodeksu pracy – dodany w ramach wdrożenia unijnej dyrektywy work-life balance. Wymiar to 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym, a warunek jeden: w rodzinie musi wystąpić pilna sprawa spowodowana chorobą lub wypadkiem, wymagająca natychmiastowej obecności pracownika.

Pracodawca nie może odmówić udzielenia tego zwolnienia. Wniosek można złożyć najpóźniej w dniu korzystania, bez żadnego wcześniejszego wyprzedzenia. Minusem jest wynagrodzenie – ustawa przewiduje w tym przypadku tylko 50 proc. normalnej pensji. Mimo to dla wielu osób to realna poduszka bezpieczeństwa, gdy skończy się urlop wypoczynkowy, a nagle zachoruje rodzic albo dziecko trafi do szpitala.

Jak zwraca uwagę serwis Prawo.pl, przepis ten nie przyjął się tak szeroko jak urlop na żądanie, właśnie z powodu niższej wypłaty. Wielu pracowników po prostu nie wie o jego istnieniu.

2 dni za opiekę nad zdrowym dzieckiem – nie mylić z L4

Artykuł 188 Kodeksu pracy (Dz.U. z 2025 r. poz. 277 t.j.) daje pracującym rodzicom prawo do zwolnienia od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin rocznie – na opiekę nad zdrowym dzieckiem do ukończenia 14. roku życia. W całości płatne jak normalny dzień pracy. Nie ma znaczenia, ile dzieci ma rodzina – limit jest wspólny i przysługuje łącznie obojgu rodzicom, więc muszą się podzielić.

Nie ma też wymogu stażu pracy. Wolne przysługuje od pierwszego dnia zatrudnienia. Co istotne: niewykorzystane dni nie przechodzą na kolejny rok i przepadają 31 grudnia. Godzinowa forma (16 godzin) jest wygodna dla tych, którym wystarczy wyjść wcześniej kilka razy – na wizytę lekarską, zebranie w szkole czy przyprowadzenie dziecka do specjalisty.

5 dni na chorego bliskiego – tutaj uprzedź o dzień wcześniej

Dyrektywa work-life balance przyniosła jeszcze 1 instrument: urlop opiekuńczy określony w art. 173(1) Kodeksu pracy. To 5 dni w roku na opiekę lub wsparcie dla syna, córki, matki, ojca, małżonka lub osoby zamieszkującej z pracownikiem w tym samym gospodarstwie domowym, gdy ta osoba wymaga opieki z poważnych względów medycznych.

Wniosek trzeba złożyć przynajmniej 1 dzień wcześniej. Ważne zastrzeżenie: urlop opiekuńczy jest bezpłatny – pracownik nie zachowuje za ten czas prawa do wynagrodzenia. Nie wlicza się jednak do puli urlopu wypoczynkowego i nie pomniejsza ani 20, ani 26 przysługujących dni. Przepada niewykorzystany – nie przechodzi na następny rok. Dodatkowy plus: od chwili złożenia wniosku pracownik jest chroniony przed zwolnieniem aż do zakończenia urlopu.

Urlop okolicznościowy – pracodawca musi dać, ale tylko jeśli wiesz, o co prosić

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. z 1996 r. nr 60, poz. 281 ze zm.) przewiduje wolne przy ważnych zdarzeniach rodzinnych. Pracownik zachowuje za ten czas 100 proc. wynagrodzenia, a pracodawca nie może odmówić.

2 dni przysługują przy:

• ślubie własnym,
• narodzinach własnego dziecka,
• zgonie małżonka, dziecka, rodziców, ojczyma lub macochy.

1 dzień przysługuje przy:

• ślubie dziecka pracownika,
• zgonie rodzeństwa, dziadków, teściów lub innej osoby pozostającej na utrzymaniu pracownika albo pod jego bezpośrednią opieką.

Urlop okolicznościowy przysługuje wyłącznie pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. Umowy zlecenia, B2B ani inne formy współpracy tego prawa nie dają. W jednym roku, przy wyjątkowo trudnych zbiegach okoliczności, można skorzystać z kilku takich uprawnień łącznie.

Oddanie krwi – 2 w pełni płatne dni za każdą donację

Honorowym dawcom krwi przysługuje zwolnienie od pracy w dniu oddania krwi oraz w dniu następnym – łącznie 2 dni wolnych, płatnych w 100 proc. wynagrodzenia. Uprawnienie to wynika z art. 9 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz.U. z 2024 r. poz. 281) oraz § 12 wspomnianego wyżej rozporządzenia MPiPS z 1996 r. Pracodawca nie może odmówić udzielenia zwolnienia, ale pracownik musi uprzedzić go przed rozpoczęciem dniówki.

Co ważne: prawo do 2 dni obowiązuje przy każdej pojedynczej donacji – dotyczy to nie tylko oddawania krwi pełnej, ale również osocza i płytek krwi. Przepis w obecnym kształcie wszedł w życie 20 kwietnia 2023 r. na podstawie ustawy o Krajowej Sieci Onkologicznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 650), utrwalając rozwiązanie, które wcześniej funkcjonowało tymczasowo w czasie pandemii. Pracownik, który oddaje krew regularnie kilka razy w roku, może uzbierać z tego tytułu nawet kilka-kilkanaście dodatkowych dni wolnych – w pełni legalnie i z zachowaniem pełnej pensji.

Wezwanie do sądu, prokuratury lub urzędu – pracodawca musi zwolnić

Paragraf 6 rozporządzenia MPiPS z 1996 r. nakłada na pracodawcę obowiązek zwolnienia pracownika od pracy na czas niezbędny do stawienia się na wezwanie organu administracji rządowej lub samorządowej, sądu, prokuratury, policji, Najwyższej Izby Kontroli czy organu prowadzącego postępowanie w sprawach o wykroczenia. Dotyczy to każdego rodzaju wezwania – zarówno w charakterze świadka, jak i strony postępowania.

Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Czas absencji obejmuje nie tylko godziny spędzone w sądzie czy urzędzie, ale też czas dojazdu i powrotu. Dokument potwierdzający stawiennictwo (np. potwierdzenie z sekretariatu sądu) pracownik okazuje pracodawcy po powrocie. Wezwanie dotyczy polskich obywateli regularnie – szczególnie w sprawach spadkowych, cywilnych i administracyjnych, gdzie postępowania ciągną się miesiącami i generują kolejne terminy.

Warszawa: ponad milion pracowników i jeden z największych rynków sądowych w Polsce

Warszawa skupia jeden z największych rynków pracy w Europie Środkowej – w stolicy zarejestrowanych jest kilkaset tysięcy podmiotów gospodarczych, a liczba pracujących przekracza milion osób. To oznacza, że opisane wyżej uprawnienia dotyczą tu dosłownie setek tysięcy ludzi.

Dla warszawskich pracowników szczególne znaczenie ma przepis o wezwaniach do sądu. Warszawa jest siedzibą kilku sądów rejonowych, okręgowego i apelacyjnego – a z samego Sądu Okręgowego w Warszawie wychodzą tysiące wezwań miesięcznie w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych. Pracownicy wezwani jako świadkowie czy strony postępowań w sprawach toczących się np. w Sądzie Rejonowym dla Warszawy-Śródmieścia czy Sądzie Okręgowym Warszawa-Praga mają pełne prawo do zwolnienia od pracy na czas stawiennictwa. Pracodawcy stołecznych firm – nierzadko z działami prawnymi i polityką HR – powinni to rozumieć lepiej niż gdziekolwiek indziej w Polsce. W praktyce bywa różnie.

Na szczególną uwagę zasługuje też prawo do 2 dni wolnych za oddanie krwi. W Warszawie działają 2 regionalne centra krwiodawstwa – Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa przy ul. Lindleya oraz punkt przy ul. Saskiej. Stołeczni honorowi dawcy, którzy oddają krew i osocze regularnie, mogą legalnie zyskać kilkanaście dodatkowych płatnych dni wolnych rocznie, łącząc różne donacje.

Warto też odnotować, że w Warszawie działa największa w Polsce sieć poradni ZUS i KRUS, gdzie pracownicy bywają wzywani m.in. do komisji lekarskich – to kolejna kategoria wezwań uprawniających do zwolnienia od pracy z zachowaniem wynagrodzenia na podstawie tego samego rozporządzenia z 1996 r.

Co to oznacza dla Ciebie? Sprawdź, z których przepisów jeszcze nie korzystałeś

Większość opisanych uprawnień nie działa automatycznie – to pracownik musi znać przepisy i złożyć wniosek. Oto co warto zrobić teraz:

• Sprawdź, czy masz dzieci do 14. roku życia. Jeśli tak – w tym roku przysługują Ci 2 dni opieki z art. 188 KP. Niewykorzystane przepadną 31 grudnia. Możesz je wziąć jako 16 godzin – np. kilka wcześniejszych wyjść z pracy.
• Przeczytaj art. 148(1) KP i zapamiętaj: 2 dni siły wyższej. To wolne na nagłą chorobę lub wypadek w rodzinie. Wypłata tylko w 50 proc., ale pracodawca nie może odmówić. Warto mieć to w zanadrzu.
• Rozważ oddanie krwi. Jeśli spełniasz wymagania zdrowotne, 1 donacja to 2 w pełni płatne dni wolne. Dotyczy to krwi pełnej, osocza i płytek. Każda kolejna donacja to kolejne 2 dni.
• Masz zaplanowany ślub, narodziny dziecka albo inny ważny moment rodzinny? Złóż wniosek o urlop okolicznościowy z odpowiednim wyprzedzeniem – pracodawca nie może Ci odmówić, a dni są w pełni płatne.
• Dostałeś wezwanie do sądu lub urzędu? Nie bierz urlopu – masz prawo do zwolnienia od pracy na cały czas stawiennictwa, łącznie z dojazdem. Zachowaj potwierdzenie z sekretariatu.
• Masz chorego bliskiego w rodzinie lub w tym samym gospodarstwie? Sprawdź art. 173(1) KP: 5 dni urlopu opiekuńczego. Jest bezpłatny, ale chroni przed zwolnieniem i nie uszczupla Twojej puli urlopowej. Wniosek złóż 1 dzień wcześniej.
• Nie myśl o urlopie opiekuńczym i sile wyższej jako o „ostateczności”. To narzędzia, które prawo daje każdemu pracownikowi. Ich nieużywanie to w praktyce darowizna na rzecz pracodawcy.