Wiosną znowu się zacznie. Listy docierają do Polaków. Kara może wynieść nawet milion złotych

Masz własną posesję, działkę, ogródek lub ROD? Za altankę, krzew czy utwardzoną nawierzchnię może grozić mandat do 5000 złotych, a w skrajnych przypadkach kara sięga nawet miliona złotych.

Grafika poglądowa częściowo generowana automatycznie – Gemini

Lipiec przyniósł 26 nowych zakazanych gatunków

W lipcu 2025 roku Komisja Europejska rozszerzyła listę gatunków inwazyjnych o kolejne 26 roślin i zwierząt. Unijna lista obejmuje obecnie 88 gatunków, które mogą zagrażać lokalnym ekosystemom. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska aktualizuje polskie rozporządzenia, co oznacza, że roślina legalna dziś może być zakazana jutro. Właściciele działek nie zawsze o tym wiedzą.

Najwyższa Izba Kontroli wydała w maju 2025 roku druzgocący raport o zwalczaniu gatunków inwazyjnych w Polsce. Według NIK organy administracji publicznej przez lata zaniedbywały swoje obowiązki w zakresie kontroli terenu. Teraz gminy nadrabiają zaległości, a właściciele działek płacą za to cenę. Kontrole objęły zarówno prywatne ogrody, jak i Rodzinne Ogródki Działkowe w całej Polsce.

Od bożodrzewu przez altanę aż po gruz – co przyciąga uwagę inspektorów

Inspektorzy zwracają uwagę na cztery główne kwestie. Pierwsza to nielegalne nasadzenia roślin z gatunków inwazyjnych. Bożodrzew gruczołkowaty, kolczurka klapowana, niektóre odmiany trzciny, niecierpek gruczołowaty czy rdestowce to tylko część zakazanych gatunków. Wiele osób posadzi je nieświadomie, traktując jako ozdobę ogrodu. Tymczasem każda taka roślina może skutkować mandatem do 5000 złotych.

Druga grupa problemów dotyczy drobnych budowli stawianych bez zgłoszenia. Altana powyżej 35 metrów kwadratowych wymaga zgłoszenia do starostwa powiatowego przed rozpoczęciem budowy. Wiata, zbiornik na wodę czy niewielka szopa również podlegają regulacjom budowlanym. Trzeba złożyć prosty formularz ze szkicem i poczekać 21 dni na milczącą zgodę urzędu. Brak zgłoszenia to samowola budowlana.

Trzeci obszar kontroli to zmiany w ukształtowaniu terenu. Podwyższenie poziomu gruntu, utwardzenie nawierzchni czy wyrównanie działki wymagają często zgłoszenia. Czwarty problem to składowanie gruzu, odpadów budowlanych czy nielegalnych materiałów. Nawet sterta starych płytek lub resztek po remoncie może narazić właściciela na karę, jeśli urząd uzna, że mamy do czynienia z nielegalnym składowiskiem.

Kiekrz koło Poznania jako przestroga

W miejscowości Kiekrz koło Poznania kontrole wykazały nieprawidłowości w 80 przypadkach na 450 skontrolowanych działek. Najczęstsze problemy to brak rachunków za wywóz nieczystości, amatorsko wykonane zbiorniki z kręgów betonowych bez dna oraz odprowadzanie ścieków do pobliskich rowów. Właściciele działek płacili mandaty po 500 złotych, a w przypadku skierowania sprawy do sądu kary wzrastały do 5000 złotych.

Nie ignoruj pisma z urzędu – zadziała tylko przeciwko Tobie

Nawet jeśli masz własną działkę od lat, musisz przestrzegać przepisów. Urzędnicy mogą przeprowadzać kontrole bez wcześniejszego zawiadomienia. Sprawdzają nasadzenia, budowle, sposób gospodarowania odpadami i stan szamb. To nie są przypadkowe akcje – gminy prowadzą systematyczne kontrole na podstawie planów zagospodarowania przestrzennego oraz przepisów o ochronie środowiska.

Jeśli otrzymasz pismo z urzędu, nie ignoruj go. Brak reakcji oznacza automatyczne nałożenie kary. Nawet jeśli uważasz, że masz rację, lepiej się odezwać i wyjaśnić sprawę. Czasami można uniknąć kary, zgłaszając budowę czy nasadzenia z opóźnieniem. Koszt legalizacji wynosi zwykle od 2500 do 5000 złotych, co często jest tańsze niż mandat i nakaz rozbiórki.

Skala kar – od 500 złotych do miliona

Wysokość kar zależy od rodzaju wykroczenia. Za brak zgłoszenia drobnych prac budowlanych urząd może nałożyć mandat od 500 złotych. Za nielegalne zmiany w terenie i niewłaściwe nasadzenia kara wzrasta do 5000 złotych. W skrajnych przypadkach naruszeń ochrony środowiska, głównie w przypadku dużych gruntów lub działań firm, sankcje mogą sięgać nawet miliona złotych.

Urzędy powołują się na trzy główne podstawy prawne. Pierwsza to ustawa o ochronie przyrody, która reguluje kwestie gatunków inwazyjnych. Druga to prawo budowlane, które określa zasady zgłaszania i pozwoleń na budowę. Trzecia to ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, która wskazuje, co można robić na poszczególnych działkach.

Jak sprawdzić, czy Twoja roślina jest legalna

Przed posadzeniem nietypowej rośliny lub drzewa warto sprawdzić listę gatunków inwazyjnych. Znajduje się ona na stronie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z grudnia 2022 roku. Lista dzieli gatunki na dwie kategorie: podlegające szybkiej eliminacji oraz rozprzestrzenione na szeroką skalę.

Do pierwszej grupy należą między innymi barszcz Sosnowskiego i barszcz Mantegazziego, które powodują poważne oparzenia skóry. W drugiej grupie znajdziemy bożodrzew gruczołowaty, kolczurkę klapowaną, niecierpka gruczołowatego oraz różne gatunki rdestowców. Nawłoć kanadyjska występuje już na obszarze całego kraju i skutecznie wypiera rodzime gatunki. Problem stanowią też rośliny akwarystyczne, które ludzie wyrzucają do naturalnych zbiorników wodnych.

Altana – kiedy potrzebujesz zgłoszenia

Budowa altany do 35 metrów kwadratowych nie wymaga pozwolenia na budowę, ale wymaga zgłoszenia w starostwie powiatowym. Zgłoszenie należy złożyć przed rozpoczęciem prac budowlanych. Formularz zawiera dane osobowe właściciela, opis projektu, lokalizację na działce oraz planowany termin rozpoczęcia prac. Do zgłoszenia trzeba dołączyć mapę sytuacyjną oraz szkic altany.

Urząd ma 21 dni na wniesienie sprzeciwu. Jeśli w tym czasie nie otrzymasz żadnego pisma, możesz rozpocząć budowę. To zasada milczącej zgody. Jeśli jednak rozpoczniesz prace przed upływem 21 dni lub w ogóle nie złożysz zgłoszenia, będzie to traktowane jako samowola budowlana. Wtedy czeka Cię konieczność legalizacji, opłata legalizacyjna oraz możliwy mandat.

Altana powyżej 35 metrów kwadratowych wymaga już pełnego pozwolenia na budowę. To bardziej skomplikowana procedura wymagająca projektu architektonicznego. Dodatkowo musisz zachować odpowiednie odległości od granicy działki. Jeśli ściana altany nie ma okien ani drzwi, minimalna odległość wynosi 3 metry. Gdy ściana posiada okna lub drzwi, odległość wzrasta do 4 metrów.

Plan zagospodarowania – dlaczego musisz go znać

Każda działka ma swoje specyficzne ograniczenia wynikające z planu zagospodarowania przestrzennego. Plan określa, co można budować, jak wysokie mogą być budynki, jakie materiały są dopuszczalne oraz czy teren podlega specjalnej ochronie. Sprawdzenie planu to pierwszy krok przed każdą większą inwestycją na działce.

Plan zagospodarowania jest dostępny w urzędzie gminy lub online na stronach urzędów. Warto go regularnie sprawdzać, bo plany są aktualizowane. Działka, która dziś nie ma żadnych ograniczeń, za rok może znaleźć się w strefie ochrony krajobrazowej. Wtedy nawet posadzenie wysokiego drzewa może wymagać zgody konserwatora.

W Rodzinnych Ogrodach Działkowych obowiązują dodatkowe regulacje. Zgodnie z ustawą o ROD altana to wolno stojący budynek rekreacyjno-wypoczynkowy o powierzchni do 35 metrów kwadratowych. Wysokość może wynosić do 5 metrów przy dachach stromych i do 4 metrów przy dachach płaskich. Odległość altany od granicy działki nie może być mniejsza niż 3 metry.

Zbiorniki bezodpływowe pod lupą

Właściciele działek z szambami muszą przechowywać rachunki za wywóz nieczystości przez minimum 3 lata. Umowa z firmą asenizacyjną musi być aktualna. Kontrolerzy weryfikują, czy zbiorniki są wykonane zgodnie z przepisami. Amatorskie konstrukcje z kręgów betonowych bez dna są nielegalne i skutkują mandatem. Odprowadzanie ścieków do rowów czy pobliskich cieków wodnych to poważne wykroczenie.

Jak uchronić się przed mandatem? Praktyczny poradnik

Przed rozpoczęciem jakichkolwiek prac

Zastanów się, czy wymagają one zgłoszenia. Każda drobna budowa powinna być zgłoszona do gminy lub starostwa. Często wystarczy prosty formularz i szkic. To zabezpieczenie przed przyszłymi problemami.
Sprawdź listę gatunków inwazyjnych. Przed posadzeniem nietypowej rośliny sprawdź listę na stronie GDOŚ lub w rozporządzeniu Rady Ministrów z grudnia 2022 roku. To zajmie 5 minut i może zaoszczędzić 5000 złotych mandatu.

Prowadź dokumentację

Wszystkie rachunki, umowy, zezwolenia zachowaj w segregatorze. Rachunki za wywóz nieczystości przechowuj minimum 3 lata. Dokumentacja to najlepsza obrona podczas kontroli.

Nie składuj odpadów

Gruz, odpady budowlane czy stare materiały nie mogą leżeć na działce bez zezwolenia. Nawet sterta płytek po remoncie może być potraktowana jako nielegalne składowisko.

Sprawdź plan zagospodarowania

Zanim zaczniesz budowę, wejdź na stronę urzędu gminy i sprawdź, co wolno Ci robić na Twojej działce. Plany są aktualizowane, więc sprawdzaj regularnie.

Legalizacja to często tańsza opcja

eśli stan faktyczny odbiega od tego, co jest zgłoszone, spróbuj zalegalizować. Koszt: 2500-5000 złotych. To mniej niż mandat plus nakaz rozbiórki.

Nie ignoruj pisma z urzędu

Brak reakcji = automatyczna kara. Nawet jeśli uważasz, że masz rację, odezwij się i wyjaśnij sprawę. W razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem specjalizującym się w prawie budowlanym.

Pamiętaj o technologii

Gminy korzystają ze zdjęć satelitarnych i fotografii lotniczych. Nowa altana czy zmiana zagospodarowania terenu są łatwe do wychwycenia. System jest coraz bardziej zautomatyzowany.

Urzędnicy nie żartują. Kontrole objęły już całą Polskę. Najważniejsze to pamiętać, że niewiedza nie chroni przed konsekwencjami. Nawet jeśli nie wiedziałeś, że posadzona roślina jest inwazyjna lub że altana wymaga zgłoszenia, musisz ponieść konsekwencje. Dlatego przed każdą większą zmianą na działce warto poświęcić czas na sprawdzenie przepisów. To może zaoszczędzić tysiące złotych i wiele nerwów.

Michał Wierzbicki

Redaktor naczelny portalu. Absolwent Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Zawodowo interesuje się prawem i ekonomią.