Bruksela zakazuje. Wkrótce nie będzie ich już w polskich sklepach i mieszkaniach

Kurtki przeciwdeszczowe, obuwie, kosmetyki, preparaty do impregnacji, opakowania żywności, a w kolejnym etapie także część domowych tekstyliów. Unijne ograniczenia dotyczące PFAS obejmują produkty, z których korzystamy na co dzień. Ważny termin właśnie minął: od 10 października 2026 roku obowiązują kolejne zakazy dotyczące jednej z podgrup tych substancji. Szersze ograniczenie całej rodziny „wiecznych chemikaliów” nadal jest przygotowywane. Zmiany dotyczą przede wszystkim składu i wprowadzania produktów na rynek – nie oznaczają powszechnego nakazu wyrzucania posiadanych patelni, kurtek czy mebli.

Co właściwie zakazuje Unia? Są różne przepisy i różne terminy

PFAS to duża rodzina syntetycznych substancji perfluoroalkilowych i polifluoroalkilowych. Ich właściwości pozwalają uzyskiwać materiały odporne na wodę, tłuszcz, wysoką temperaturę lub działanie innych chemikaliów. Dlatego wykorzystuje się je zarówno w przemyśle, jak i w produktach konsumenckich. Określenie „wieczne chemikalia” odnosi się przede wszystkim do ich wyjątkowej trwałości w środowisku. Po uwolnieniu część tych związków utrzymuje się bardzo długo, może przemieszczać się wraz z wodą i trafiać do łańcucha pokarmowego.

Przy opisywaniu zakazów trzeba rozdzielić trzy sprawy. Pierwsza to ograniczenia dotyczące konkretnych substancji lub ich podgrup, w tym PFHxA. Druga to obowiązujące już limity PFAS w opakowaniach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Trzecia obejmuje przygotowywane, znacznie szersze ograniczenie całej rodziny PFAS w ramach rozporządzenia REACH. Nie istnieje obecnie jedna data, od której wszystkie produkty zawierające jakikolwiek PFAS mają zniknąć z polskich sklepów. Zakres zmian zależy od substancji, jej stężenia, zastosowania oraz przepisów przejściowych.

10 października weszły ograniczenia dotyczące odzieży, obuwia i kosmetyków

Najbardziej aktualna zmiana wynika z rozporządzenia Komisji Europejskiej 2024/2462, które wprowadziło ograniczenia dotyczące PFHxA, jego soli i substancji pochodnych. Od 10 października 2026 roku obejmują one między innymi odzież i związane z nią akcesoria dla konsumentów, obuwie, kosmetyki, mieszaniny przeznaczone dla ogółu społeczeństwa oraz papier i tekturę wykorzystywane do kontaktu z żywnością. Komisja jako przykłady wskazywała kurtki przeciwdeszczowe, preparaty do impregnacji i produkty do pielęgnacji skóry. Przepisy odnoszą się do zawartości wskazanych związków, a nie do zakazu sprzedaży całych kategorii towarów.

Ograniczenie obowiązuje przy stężeniu równym lub większym niż 25 ppb dla sumy PFHxA i jego soli albo 1000 ppb dla sumy substancji pochodnych PFHxA, mierzonym w jednorodnym materiale. Są to bardzo niskie progi, które wymagają odpowiedniej kontroli składu po stronie przedsiębiorców. Dla kupującego praktyczny efekt może oznaczać zmianę receptury kosmetyku, zastosowanie innego środka impregnującego lub zastąpienie wykończenia materiału. Produkt spełniający wymagania może nadal znajdować się w ofercie. Zakaz dotyczy określonych związków w określonych stężeniach, a nie każdej kurtki, każdego kremu czy wszystkich wodoodpornych butów.

Dywany, zasłony i tapicerka mają kolejny termin

Następny ważny etap przypada na 10 października 2027 roku. Ograniczenia PFHxA obejmą wówczas tekstylia, skóry i futra przeznaczone dla konsumentów, inne niż odzież i wskazane wcześniej akcesoria. W przewodniku objaśniającym zakres przepisów wymieniono między innymi pościel, koce, narzuty, poszewki, zasłony, dywany oraz tkaniny pokrywające krzesła, fotele i kanapy. Oznacza to zmianę dotyczącą także wyposażenia mieszkań. Ponownie istotne będą skład materiału i przekroczenie określonych progów, a nie sama nazwa produktu lub jego przeznaczenie.

PFAS mogą być wykorzystywane do nadawania tkaninom właściwości ograniczających wchłanianie wody, tłuszczu i zabrudzeń. Nie można jednak ustalić ich obecności wyłącznie na podstawie informacji, że tapicerka jest łatwa do czyszczenia albo kurtka nie przemaka. Producenci stosują różne technologie, w tym rozwiązania bez związków fluorowanych. Dla osób planujących zakup mebli lub tekstyliów przydatna będzie informacja o zastosowanym wykończeniu. Sam ogólny opis „odporne na plamy” nie rozstrzyga, jakie substancje znajdują się w materiale.

Termin	Zakres zmian	Status
12 sierpnia 2026 r.	Limity PFAS w opakowaniach przeznaczonych do kontaktu z żywnością	Obowiązują przy wprowadzaniu takich opakowań na rynek
10 października 2026 r.	Ograniczenia PFHxA m.in. w odzieży, obuwiu, kosmetykach, mieszaninach konsumenckich oraz papierze i tekturze do kontaktu z żywnością	Termin już minął; obowiązują określone progi i odstępstwa
10 października 2027 r.	Ograniczenia PFHxA w pozostałych tekstyliach konsumenckich, m.in. dywanach, zasłonach i tapicerce	Termin zapisany w przyjętych przepisach
Do końca 2026 r. — według harmonogramu Komisji	Zakończenie oceny naukowej dotyczącej szerszego ograniczenia PFAS	Etap przygotowania przyszłych przepisów, a nie data zakazu sprzedaży wszystkich produktów

Opakowania jedzenia już podlegają szerszym ograniczeniom

Od 12 sierpnia 2026 roku stosowane są przepisy rozporządzenia 2025/40 dotyczącego opakowań i odpadów opakowaniowych. Jednym z jego elementów są limity PFAS w opakowaniach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Komisja Europejska wskazuje, że związki te były wykorzystywane między innymi w pojemnikach na jedzenie na wynos, opakowaniach fast foodów, torebkach do popcornu przygotowywanego w mikrofalówce, papierze używanym przy żywności i pudełkach na pizzę. Ich zadaniem było ograniczanie przenikania tłuszczu i wody. Opakowania przekraczające odpowiednie limity nie mogą być wprowadzane na unijny rynek.

Zmiana nie oznacza końca sprzedaży pizzy w kartonie ani likwidacji papierowych opakowań gastronomicznych. Producenci mogą stosować materiały i powłoki spełniające nowe wymagania. Istotne jest również rozróżnienie opakowania od naczynia kuchennego: przepis dotyczący opakowań żywności nie ustanawia automatycznie zakazu wszystkich patelni z powłoką nieprzywierającą. Te kategorie podlegają różnym regulacjom. Przy ocenie konkretnego towaru trzeba więc sprawdzić zarówno rodzaj materiału, jak i to, do jakiej grupy produktów należy.

Patelnie z powłoką PTFE mogą być objęte przyszłym zakazem

W kuchni najbardziej rozpoznawalnym przykładem zastosowania PFAS są powłoki nieprzywierające oparte na PTFE, czyli politetrafluoroetylenie. Związek ten należy do rodziny PFAS, co potwierdza niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka, BfR. Szersze ograniczenie tej grupy substancji może w przyszłości wpłynąć na ofertę patelni, garnków i form do pieczenia. BfR wskazuje, że po odpowiednim okresie przejściowym część takich wyrobów mogłaby zostać zastąpiona innymi produktami. Obecnie nie ma jednak ustalonej ogólnounijnej daty wycofania wszystkich domowych patelni z powłoką PTFE.

Instytut odróżnia też problem środowiskowy od ryzyka związanego z prawidłowym używaniem naczynia. Według BfR przy użytkowaniu zgodnym z przeznaczeniem nie należy oczekiwać szkodliwych skutków zdrowotnych wynikających z powłoki PTFE. Istotnym zagrożeniem jest natomiast silne przegrzanie, szczególnie pustej patelni, ponieważ przy temperaturze około 360 stopni Celsjusza i wyższej mogą uwalniać się szkodliwe gazy. Dlatego instytut zaleca unikanie rozgrzewania takich naczyń bez zawartości. Samo pojawienie się informacji o przygotowywanym zakazie nie jest powodem do natychmiastowego wyrzucania posiadanej patelni.

Co możemy mieć w domu i jakie zmiany dotyczą tych rzeczy?

Obecność PFAS nie ogranicza się do kuchni i garderoby. BfR wymienia również zastosowania w kosmetykach, środkach impregnujących, farbach, elektronice, urządzeniach chłodniczych i pompach ciepła. Nie oznacza to, że każdy produkt z tych kategorii zawiera takie substancje ani że wszystkie zastosowania zostaną zakazane jednocześnie. W przypadku części technologii rozpatrywane są wyjątki i dłuższe okresy dostosowania. Poniższe zestawienie pokazuje przykłady domowych produktów oraz różnicę między ograniczeniem już przyjętym a zmianą, która pozostaje przedmiotem prac.

Produkt w domu	Możliwe zastosowanie PFAS	Co wynika z obecnych informacji?
Kurtka przeciwdeszczowa, obuwie, torba lub plecak	Wykończenie ograniczające wchłanianie wody, tłuszczu lub zabrudzeń	Od 10 października 2026 r. obowiązują ograniczenia PFHxA; nie jest to zakaz wszystkich PFAS w każdej takiej rzeczy
Dywan, zasłona, tapicerka kanapy	Wykończenie materiału odporne na zabrudzenia	Kolejny termin ograniczeń PFHxA przypada na 10 października 2027 r.
Kosmetyk	Składniki fluorowane wykorzystywane w niektórych recepturach	Od 10 października 2026 r. obowiązuje ograniczenie PFHxA, z uwzględnieniem przepisów przejściowych
Preparat do impregnacji	Nadawanie powierzchni właściwości odpychających wodę lub zabrudzenia	Mieszaniny konsumenckie podlegają ograniczeniom PFHxA od 10 października 2026 r.
Opakowanie jedzenia na wynos	Bariera przeciw tłuszczowi i wilgoci	Od 12 sierpnia 2026 r. nowe opakowania wprowadzane na rynek muszą spełniać limity PFAS
Patelnia z powłoką PTFE	Powłoka nieprzywierająca	Możliwy wpływ przyszłego szerszego ograniczenia; brak ostatecznej daty ogólnego wycofania
Elektronika, urządzenie chłodnicze lub pompa ciepła	Zastosowania w materiałach, komponentach albo niektórych czynnikach roboczych	Zakres przyszłych zmian zależy od zastosowania, dostępnych zamienników i ostatecznych przepisów

Dlaczego starsze produkty mogą nadal znajdować się w sklepach?

Przepisy przejściowe mają duże znaczenie dla rzeczywistego tempa zmian. Rozporządzenie dotyczące PFHxA przewiduje odstępstwo dla wyrobów i mieszanin wprowadzonych na rynek przed 10 października 2026 roku. Dla drugiego etapu, obejmującego pozostałe tekstylia konsumenckie, przewidziano odstępstwo dotyczące wyrobów wprowadzonych na rynek przed 10 października 2027 roku. Dlatego upływ terminu nie musi oznaczać natychmiastowego usunięcia całego wcześniejszego asortymentu. Data zakupu przez konsumenta nie jest jedyną datą istotną dla oceny produktu.

Podobną kwestię Komisja wyjaśniła w odniesieniu do opakowań żywności. W wytycznych dotyczących rozporządzenia 2025/40 wskazano, że opakowania wprowadzone na rynek przed 12 sierpnia 2026 roku mogą pozostać na rynku i nie muszą zostać wycofane z powodu nowych limitów PFAS. Zmiany będą więc widoczne stopniowo, wraz z zastępowaniem wcześniejszych produktów i dostaw. Część towarów zachowa dotychczasową funkcję, ale otrzyma inny skład lub wykończenie. Inne warianty mogą zostać zastąpione rozwiązaniami bez określonych substancji.

Szerszy zakaz PFAS nadal nie ma ostatecznego terminu stosowania

Komisja Europejska poinformowała w czerwcu 2026 roku, że po otrzymaniu końcowej oceny naukowej ECHA, przewidywanej do końca roku, przedstawi propozycję ograniczenia emisji PFAS. Zapowiedziała również rozpatrzenie zakazu ich stosowania w produktach konsumenckich. Dla krytycznych zastosowań przemysłowych, w których odpowiednie zamienniki nie są jeszcze dostępne, rozważane jest dalsze używanie na określonych warunkach. Trwają zatem prace nad zakresem ograniczeń, wyjątkami i wymaganiami. Zakończenie oceny naukowej nie jest równoznaczne z rozpoczęciem obowiązywania zakazu.

Dokumentacja ECHA potwierdza, że procedura obejmuje zarówno ocenę zagrożeń, jak i skutków społeczno-gospodarczych oraz możliwości zastąpienia PFAS. W 2026 roku prowadzono konsultacje dotyczące projektu opinii komitetu analizującego te skutki. Ostateczne terminy dla poszczególnych zastosowań będą wynikały z przyjętego aktu prawnego i jego okresów przejściowych. Nie można więc obecnie podać jednej pewnej daty końca wszystkich fluorowanych powłok w domowych produktach. Można natomiast wskazać już obowiązujące ograniczenia oraz kolejny zapisany w prawie termin dotyczący tekstyliów w 2027 roku.

Jak sprawdzić produkty, które kupujemy i już posiadamy?

Przy nowych zakupach warto szukać informacji dotyczącej konkretnego materiału lub receptury. W przypadku patelni istotne jest oznaczenie rodzaju powłoki, a przy odzieży i tapicerce zastosowanego wykończenia. Deklaracja „bez PFOA” dotyczy konkretnej substancji i sama nie potwierdza braku całej rodziny PFAS. Dokładniejszą informację może przekazać producent, zwłaszcza gdy opis handlowy ogranicza się do określeń takich jak „nieprzywierający”, „wodoodporny” lub „odporny na plamy”. Warto pytać o dany model, ponieważ różne produkty jednej marki mogą wykorzystywać odmienne technologie.

W przypadku rzeczy już znajdujących się w mieszkaniu podstawą pozostają instrukcja użytkowania i ewentualne komunikaty dotyczące konkretnego produktu. Przy naczyniach z PTFE szczególne znaczenie ma unikanie przegrzewania, zgodnie z zaleceniami BfR. Informacje o ograniczeniach PFAS nie ustanawiają powszechnego obowiązku pozbywania się wyposażenia domu. Najbardziej zauważalna zmiana dla konsumentów będzie dotyczyła kolejnych zakupów: składu kosmetyków, wykończenia odzieży, materiałów opakowaniowych i stopniowo także części tekstyliów domowych. Każdą zapowiedź wycofania warto odnosić do konkretnej substancji, produktu i terminu.