Co stanie się z mieszkaniem w razie konfliktu lub ewakuacji? Wprowadzono przepisy w tej sprawie
Rodzina opuszcza mieszkanie, zabierając dokumenty, leki i rzeczy na pierwsze dni. W środku zostaje większość jej majątku, a właściciel nie wie, kiedy będzie mógł wrócić. Przepisy obowiązujące również w Warszawie i na Mazowszu określają zadania władz dotyczące ochrony pozostawionego mienia. Osobne zasady rozstrzygają, kiedy nieruchomość może zostać wykorzystana na potrzeby obrony państwa i za jakie straty można dochodzić pieniędzy.

Przepisy o ewakuacji już obowiązują
Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 maja 2025 roku w sprawie ewakuacji ludności oraz zabezpieczenia mienia zostało ogłoszone w Dzienniku Ustaw pod pozycją 765. Weszło w życie 26 czerwca 2025 roku. Określa sposób działania organów obrony cywilnej: przygotowanie przemieszczenia mieszkańców, transport, przyjęcie w bezpiecznym miejscu, ochronę pozostawionych rzeczy i organizację powrotu. Podstawą jego wydania jest ustawa z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej.
Samo opuszczenie mieszkania w ramach ewakuacji nie powoduje utraty własności. Właściciel zachowuje swoje prawo, chociaż możliwość korzystania z lokalu może zostać ograniczona ze względu na zagrożenie. Ewakuacja nie przenosi własności na gminę, wojsko ani osobę, która znalazłaby się w pustym budynku. Prawo do nieruchomości i bezpieczny dostęp do niej to jednak różne sprawy. Powrót może wymagać zgody służb, sprawdzenia konstrukcji lub przywrócenia bezpiecznego działania instalacji.
Ustawa o ochronie ludności w art. 122 przewiduje, że w czasie stanu wojennego i wojny ewakuację może zarządzić Szef Obrony Cywilnej na wniosek wojewody, a w przypadkach niecierpiących zwłoki także sam wojewoda. Zakres działań obejmuje zabezpieczenie pozostawionego mienia. Z kolei art. 121 zobowiązuje w czasie stanu wojennego i wojny osoby mieszkające na terenie objętym stanem wojennym albo w strefie bezpośrednich działań wojennych do zabezpieczenia miejsca zamieszkania i mienia osobistego.
Władze mają skierować służby do ochrony pozostawionego mienia
Rozporządzenie rozdziela zadania pomiędzy gminę, powiat i wojewodę. Zgodnie z jego § 7 wójt, burmistrz lub prezydent miasta kieruje dostępne gminne zasoby obrony cywilnej oraz służby, inspekcje i straże do zabezpieczenia mienia na obszarze objętym ewakuacją. Podobne zadania na swoim poziomie wykonują starosta i wojewoda. W § 18 przewidziano również drużyny porządkowo-ochronne, których zadaniem jest zabezpieczenie pozostawionego mienia oraz zapewnienie bezpieczeństwa publicznego.
Zakres ochrony będzie zależał od zagrożenia, dostępnych ludzi i możliwości działania na danym terenie. Rozporządzenie nie przydziela każdemu mieszkaniu indywidualnej ochrony ani nie gwarantuje, że cały pozostawiony majątek ocaleje. Wyznacza zadania dla instytucji odpowiedzialnych za ewakuację. Z punktu widzenia właściciela oznacza to, że zabezpieczenie osiedla powinno zostać uwzględnione w działaniach służb, ale sposób ich prowadzenia trzeba ustalać na podstawie bieżących komunikatów.
Przygotowania w mieszkaniu należy ograniczyć do czynności, które można wykonać bez narażania życia i opóźniania wyjścia. Rządowy „Poradnik bezpieczeństwa” zaleca zamknięcie okien i dopływu wody, wyłączenie urządzeń elektrycznych i gazowych oraz wygaszenie źródeł ognia. Rozporządzenie przewiduje ograniczenie zabieranego mienia do rzeczy potrzebnych do przetrwania przez 72 godziny. Transport ewakuacyjny ma przede wszystkim umożliwić wyjazd ludziom, w tym osobom wymagającym pomocy, dlatego nie należy planować przewiezienia nim całego wyposażenia mieszkania.
Nieruchomość może zostać oddana do używania na potrzeby obrony
Odrębną podstawę stanowi ustawa z 11 marca 2022 roku o obronie Ojczyzny. Jej art. 628 reguluje świadczenia rzeczowe w czasie pokoju, a art. 638 przewiduje je w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny. Mogą polegać na oddaniu posiadanych nieruchomości lub rzeczy ruchomych do używania przez Siły Zbrojne albo jednostki wykonujące zadania na potrzeby obrony państwa. Prywatna własność nie wyłącza takiego obowiązku; trzeba jednak zastosować właściwą procedurę i uwzględnić ustawowe wyłączenia.
O wykorzystaniu konkretnej nieruchomości rozstrzyga się w trybie przewidzianym dla świadczeń rzeczowych. W czasie pokoju decyzja o jej przeznaczeniu jest doręczana posiadaczowi z uzasadnieniem, a art. 630 przewiduje 14 dni na odwołanie do wojewody. W mobilizacji i podczas wojny obowiązują szczególne rozwiązania z art. 640, w tym natychmiastowa wykonalność decyzji oraz możliwość nakładania obowiązku w szczególnych sytuacjach przez obwieszczenie lub w inny sposób. Dlatego znaczenie ma podstawa prawna otrzymanego polecenia.
Ustawa mówi o oddaniu do używania, a art. 638 nakazuje zwrot przedmiotu świadczenia po ustaniu potrzeby jego wykorzystywania. Przewiduje też odpłatność oraz odpowiedzialność za określone szkody. Właściciel lub inny uprawniony posiadacz powinien zachować dokumenty dotyczące przekazania, opis stanu nieruchomości i dokument jej zwrotu. Zwykłe zużycie wynikające z prawidłowego użytkowania jest traktowane inaczej niż uszkodzenie, utrata rzeczy czy szkoda spowodowana niezwróceniem jej w terminie.
Odszkodowanie zależy od przyczyny szkody i zastosowanego przepisu
Przy świadczeniach rzeczowych art. 633 ustawy o obronie Ojczyzny określa odpowiedzialność podmiotu korzystającego z nieruchomości, a art. 634 przewiduje ryczałt za używanie. Te przepisy stosuje się odpowiednio również do świadczeń w mobilizacji i podczas wojny. Ryczałtu nie należy utożsamiać z dowolnie ustalonym przez właściciela czynszem rynkowym. Dla roszczeń dotyczących szkód wskazanych w art. 633 istotny jest termin: rok od zwrotu przedmiotu świadczenia.
Inny mechanizm zawiera ustawa z 22 listopada 2002 roku o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela. Dotyczy strat będących następstwem takich ograniczeń podczas stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej. Obejmuje rzeczywistą stratę, bez korzyści, które poszkodowany mógłby osiągnąć. Przy ocenie roszczenia trzeba więc wskazać konkretne ograniczenie, szkodę oraz związek między nimi. Sam fakt, że szkoda powstała podczas konfliktu, nie wystarcza do zastosowania tej ustawy.
Pisemny wniosek składa się do właściwego wojewody. Powinien opisywać wysokość straty, czas, miejsce i okoliczności jej powstania oraz rodzaj ograniczenia, które ją spowodowało. Ustawa przewiduje wydanie decyzji najpóźniej w ciągu 3 miesięcy od złożenia wniosku i wypłatę przyznanego odszkodowania w ciągu 30 dni od doręczenia decyzji. Poszkodowany niezadowolony z rozstrzygnięcia ma 30 dni na wniesienie powództwa do sądu powszechnego. Roszczenie przedawnia się po roku od dowiedzenia się o stracie, najpóźniej po 3 latach od zniesienia stanu nadzwyczajnego.
Uszkodzenie lokalu przez podmiot korzystający z niego na potrzeby obrony, strata wynikająca z ograniczeń administracyjnych i zniszczenie budynku wskutek ostrzału wymagają zatem osobnej oceny. Rozporządzenie o ewakuacji nie ustanawia powszechnej wypłaty równowartości każdego zniszczonego mieszkania. Po szkodzie trzeba ustalić właściwego adresata roszczenia i jego podstawę. Dokumentacja pokazująca stan mieszkania przed zdarzeniem, przebieg działań oraz zakres zniszczeń może zdecydować o możliwości wykazania żądanej kwoty.
Polisa, kredyt i najem wymagają osobnego sprawdzenia
Polisa mieszkaniowa ma zakres określony w umowie i ogólnych warunkach ubezpieczenia. Przykładowo aktualne warunki PZU Dom, obowiązujące od 1 października 2026 roku, zawierają wyłączenia dotyczące szkód powstałych w następstwie działań wojennych, również bez formalnego wypowiedzenia wojny, oraz innych wymienionych zdarzeń. Przy konkretnej szkodzie trzeba przeczytać warunki właściwe dla posiadanej polisy i ustalić jej przyczynę. Ochrony od zwykłego pożaru lub zalania nie można automatycznie traktować jako ochrony przed skutkami wojny.
Ewakuacja sama w sobie nie zawiesza harmonogramu spłaty kredytu hipotecznego. Obowiązek spłaty wynika z umowy kredytu; zmiana terminów wymaga odpowiedniej podstawy, np. uzgodnienia z bankiem albo zastosowania szczególnych przepisów, jeżeli zostaną wprowadzone. Właściciel powinien zachować dostęp do danych umowy, numeru rachunku i kontaktu z bankiem. Gdy przemieszczenie rodziny powoduje trudności w spłacie, należy zgłosić je bankowi i ustalić dostępne rozwiązania, zamiast zakładać, że sama nieobecność w mieszkaniu zatrzyma naliczanie rat.
Najemca powinien poinformować właściciela o opuszczeniu lokalu i ewentualnych uszkodzeniach. Przykładowo wada mieszkania ograniczająca możliwość jego używania może uzasadniać żądanie obniżenia czynszu na podstawie art. 664 Kodeksu cywilnego. Przy wadach uniemożliwiających używanie lokalu przepis przewiduje, pod określonymi warunkami, wypowiedzenie bez zachowania terminów. Czasowy zakaz wejścia do sprawnego budynku i fizyczne zniszczenie lokalu to różne sytuacje. Rozliczenie wymaga sprawdzenia stanu mieszkania, treści umowy i okoliczności ograniczenia dostępu.
Warszawa i Mazowsze: powrót do mieszkania wymaga zgody służb
Miejski poradnik Warszawa 19115 zaleca powrót do opuszczonego obiektu dopiero po uzyskaniu zgody osób kierujących ewakuacją. Dla właściciela oznacza to konieczność sprawdzenia komunikatu również wtedy, gdy z zewnątrz budynek wygląda na nieuszkodzony. Służbom trzeba przekazać informacje o osobach, które mogły zostać w środku, oraz o mieszkańcach wymagających pomocy. W bloku warto zachować kontakt do administracji, która może później przekazywać informacje dotyczące instalacji, dostępu do lokali i organizacji kontroli technicznych.
W Warszawie zadania gminne wykonują władze miasta, a na poziomie województwa działania koordynuje wojewoda mazowiecki. W pozostałych miejscowościach regionu uczestniczą w nich odpowiednie gminy i powiaty. Publiczne instrukcje można sprawdzić w miejskich i rządowych serwisach jeszcze przed wystąpieniem zagrożenia. Numer 19115 służy do kontaktu z warszawskim urzędem; bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia należy zgłaszać pod 112. W trakcie zarządzonej ewakuacji podstawą działania są aktualne polecenia właściwych władz i służb.
Dokumenty i zdjęcia mieszkania najlepiej przygotować wcześniej
Do dokumentów przechowywanych na wypadek ewakuacji można dołączyć kopię aktu nabycia mieszkania lub umowy najmu, numer księgi wieczystej, polisę oraz dane kredytu. Kopie elektroniczne powinny być zabezpieczone i dostępne także poza domem. Zdjęcia pomieszczeń, stałego wyposażenia i wartościowych przedmiotów pomagają później opisać stan majątku. Przy drogich urządzeniach przydają się numery seryjne i dowody zakupu. Taką dokumentację przygotowuje się spokojnie wcześniej, bez odkładania jej na moment alarmu.
Domownicy powinni wiedzieć, gdzie znajdują się zawory i jak bezpiecznie wyłączyć używane urządzenia. Przy bezpośrednim zagrożeniu trzeba wyjść zgodnie z poleceniami, bez szukania kolejnych rachunków i fotografowania wyposażenia. Zarządcy warto przekazać aktualny kontakt, a właścicielowi wynajmowanego lokalu informację o jego opuszczeniu, gdy będzie to możliwe. Oryginałów dokumentów tożsamości nie należy oddawać przypadkowym osobom oferującym transport lub pomoc. Oficjalny poradnik bezpieczeństwa ostrzega przed takim postępowaniem.
Po dopuszczeniu do powrotu należy udokumentować zauważone szkody, zachować korespondencję ze służbami i zarządcą oraz zgłosić zdarzenie właściwemu podmiotowi. Przy nieruchomości oddanej do używania trzeba porównać dokument przekazania z dokumentem zwrotu. W sprawie odszkodowania znaczenie mają data zdarzenia, jego przyczyna i termin przewidziany dla danego roszczenia. Rzetelny opis uszkodzeń i zachowane dowody pozwalają ustalić, czego dotyczy żądanie, zanim rozpocznie się wycena i spór o wysokość należności.
Redaktor naczelny serwisu. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych na Uniwersytecie Warszawskim z blisko 20-letnim doświadczeniem w mediach. Specjalista ds. strategii informacyjnych i komunikacji kryzysowej. Wieloletni praktyk rynków finansowych. W swoich tekstach łączy warsztat dziennikarski z praktyczną wiedzą o podatkach, inwestowaniu i mechanizmach rynkowych, tłumacząc zawiłości ekonomii na język codzienny.